Қазақ халқының сан ғасырлық тарихына көз жүгіртсек, ел тағдырын айқындаған әрбір жауапты кезеңде халық өз тіршілігін реттейтін құқықтық нормаларға, жазылмаған дала заңдарына жүгініп отырған. Билер соты арқылы шешілген даулар, әдет-ғұрыпқа негізделген ережелер, қыр баласының өмір сүру салтын қалыптастырды. Әділдікті ту еткен сол көне низамдар ұрпақ бойына адалдық пен жауапкершілік қағидаларын сіңіріп, ұлттық болмысымыздың ажырамас бөлігіне айналды. Уақыт өткен сайын қоғам жаңарып, заман талабы өзгерді. Тәуелсіздігіміздің көк байрағы желбіреген сәтте халқымыз жаңа тарихи таңдау жасады.
Мемлекетіміздің болашағын айқындап, өркениетті даму жолын нықтай түскен басты құқықтық құжат Конституция еді. 1995 жылы 30 тамызда қабылданған Ата Заң еліміздің тәуелсіздігін бекемдеп, демократиялық құндылықтарға негізделген құқықтық мемлекеттің берік іргетасына айналды. Биыл Конституцияның қабылданғанына 30 жыл толып отыр. Конституция – мемлекетіміздің ең басты құндылықтарын айқындаған, ел бірлігінің, қоғам тұрақтылығы мен дамуының кепілі. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің «Құқықтану» БББ аға оқытушысы, заңтану магистрі Жадыра Шукеновамен сұхбаттасып, Ата Заңның мән-маңызы, жас ұрпаққа берер тағылымы мен бүгінгі күндегі өзектілігі төңірегінде әңгіме өрбіттік.
– Әңгімемізді еліміздің басты құжаты – Конституцияның мемлекет пен қоғам өміріндегі орны мен маңызынан бастасақ. Сіздің ойыңызша, Ата Заңның ең үлкен құндылығы қандай?
– Қазақстан Республикасының басты құжаты – Конституция. Ол жай ғана заңдар жинағы емес, қоғам мен мемлекет арасындағы келісімнің құқықтық формасы, ортақ мүдденің кепілі. Тарихқа көз жүгіртсек, Конституция екі кезеңнен өтті. Бірі – кеңестік дәуірдегі құжаттар болса, екіншісі – тәуелсіздік алғаннан кейін қабылданған Конституция. Алғашқы Конституция 1993 жылы қабылданып, артынша 1995 жылғы жалпыхалықтық референдумда бүгінге дейін қолданылып келе жатқан Ата Заңымыз қабылданды. Конституциямыздың басты құндылығы – адам және азамат құқықтарын барынша қорғауға бағытталуында. Конституцияның 2-бөлімі «Адам және азамат» деп аталуының өзі жайдан-жай емес. Мұнда өмір сүру құқығы, ар-ождан бостандығы, меншікке қол сұқпау, сөз және дін еркіндігі сияқты негізгі құқықтар бекітілген. Яғни Конституция әрбір қазақстандықтың құқығы мен бостандығының берік қалқаны болып отыр. Сонымен бірге соңғы 30 жылда Ата Заңымызға заман талабына сай алты рет толықтырулар мен өзгерістер енгізілді. Әсіресе 2022 жылғы реформа еліміздің саяси жүйесін жаңғыртып, суперпрезиденттік жүйеден Президенттік республикаға өтудің маңызды қадамы болды. Бұл өзгерістер халық билігін айқындап, Парламенттің өкілеттігін кеңейтті. Сондай-ақ сот жүйесінің тәуелсіздігін нығайтты. Демек, Конституция – өмірмен бірге дамитын, қоғам сұранысына бейімделетін құжат. Философиялық тұрғыда Конституция – әділет пен теңдіктің негізі, халықтың болашаққа деген сенімін білдіретін құндылық. Сондықтан Ата заңымыздың ең үлкен құндылығы – мемлекеттегі билікті құқықтық шеңберге салып, халықтың еркіндігін қамтамасыз ете отырып, елдің тұрақтылығы мен бірлігінің кепілі болып отырғандығында.
– 1995 жылы қабылданған Конституция Қазақстан тарихындағы алдыңғы конституциялардан несімен ерекшеленді? Ата заңның мемлекет дамуына тигізген ықпалын қалай бағалайсыз?
– Қазақстан тарихында бірнеше Конституция қабылданғаны белгілі. Алайда 1995 жылғы Конституция – тәуелсіз еліміздің жаңа дәуірге аяқ басқанын айқындаған тарихи құжат болды. Оның басты ерекшелігі – кеңестік жүйенің сарқыншағынан арылып, шынайы демократиялық, құқықтық, зайырлы мемлекет құруға бағытталғанында. 1993 жылғы алғашқы тәуелсіз Конституция сол кезеңнің өтпелі сипатына сай болды. Онда тәуелсіздіктің негізгі қағидалары айқындалғанымен, билік тармақтарының ара-жігі толық ажыратылмаған еді. Ал 1995 жылы қабылданған Конституцияда биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтары нақты бөлініп, олардың әрқайсысының өкілеттігі мен жауапкершілігі белгіленді. Бұл өркениетті мемлекеттер тәжірибесіне сай келетін үлкен қадам болды. Сонымен бірге бұл Конституцияның басты артықшылығы жалпыхалықтық референдум арқылы қабылдануында. Яғни бұл құжатты халық өзі таңдап, бекітті. Сондықтан ол нағыз халықтық құжат болып саналады. Конституцияда мемлекеттің негізгі сипаты – демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет екені анық жазылды. Ата Заңымыздың қоғамға тигізген ықпалы зор. Ол мемлекеттік құрылымды ретке келтіріп қана қойған жоқ, ең алдымен әрбір азаматтың құқығы мен бостандығын қорғауды басты орынға қойды. Осы Конституцияның арқасында елімізде азаматтық қоғам қалыптасып, демократиялық институттар орнықты, экономикалық реформаларды жүзеге асыруға құқықтық негіз жасалды. Сол себепті Конституция – тәуелсіздігіміздің берік іргетасы, елдігіміздің тұғыры болды деп толық айта аламыз. Оның тарихи маңызы – халық пен мемлекеттің жаңа деңгейдегі қарым-қатынасын қалыптастырып, Қазақстанды құқықтық мемлекетке бастауында.
– Конституцияда бекітілген «құқықтық мемлекет» ұғымы бізде қаншалықты жүзеге асып жатыр деп ойлайсыз?
– «Құқықтық мемлекет» деген ұғым – жай ғана теориялық түсінік емес, ол – өркениетті елдердің басты тірегі. Бұл ұғымның мәні – заңның бәрінен жоғары тұруында. Яғни мемлекет басшысы да, қарапайым азамат та заңға бағынуы керек. Конституцияда осы қағида айқын жазылған. «Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы – халық». Демек, биліктің қай тармағы болсын, халыққа қызмет етуге міндетті, ал халықтың құқықтары мен бостандығы ең басты құндылық ретінде қарастырылады.
Әрине, құқықтық мемлекет құру бір күннің немесе бір жылдың шаруасы емес. Бұл – ұзақ уақытты, жүйелі еңбекті қажет ететін процесс. Бүгінде Қазақстан осы жолда үлкен қадам жасап келеді. Соңғы жылдары жүргізілген конституциялық реформалар заң үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталды. Дегенмен атқарар іс әлі де көп. Қоғамда сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес, заңды бәрінен жоғары қою мәдениеті толық қалыптасып біткен жоқ. Кейде заңға емес, жеке тұлғалардың ықпалына жүгінетін жайт кездесіп жатады. Бірақ халықтың құқықтық санасы өсіп келе жатқаны қуантады. Бүгінгі жастар өз құқықтарын талап етіп, әділет іздеуден қорықпайды. Бұл – құқықтық мемлекет құру жолындағы маңызды алғышарт. Конституцияда жазылған «құқықтық мемлекет» қағидасы – бүгінде біздің қоғамымыздың даму бағытын айқындайтын басты бағдар. Біз бұл жолда айтарлықтай жетістікке жеттік, бірақ алда оны тереңдетіп, заң үстемдігін күнделікті өмірдің бөлшегіне айналдыру міндеті тұр.
– Қоғамда заң үстемдігін қамтамасыз ету үшін қандай негізгі тетіктерге сүйенуіміз керек?
– Заң үстемдігі – құқықтық мемлекеттің тірегі. Ол қағазда жазылып қана қоймай, өмірде іске асқанда ғана қоғам әділетті болады. Заң үстемдігін қамтамасыз етудің бірнеше негізгі тетігін атап өтуге болады. Біріншіден, тәуелсіз сот жүйесі. Егер сот әділ болмаса, ешбір заң өз күшін көрсетпейді. Судьяның шешімі тек заңға сүйенуі тиіс, ешқандай қысымға, ықпалға жол берілмеуі қажет. Сондықтан сот билігінің шынайы тәуелсіздігін нығайту – заң үстемдігінің басты кепілі. Екіншіден, құқық қорғау органдарының ашықтығы мен жауапкершілігі. Азаматтар заң қорғаушылардың әрекетіне сенбесе, қоғамда әділет орнамайды. Сондықтан полициядан бастап барлық құқық қорғау институттарының жұмысы халыққа түсінікті әрі ашық болуы тиіс. Үшіншіден, заң алдында бәрінің теңдігі. Конституцияда «заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең» деп жазылған. Бұл қағида іс жүзінде де сақталуы керек. Лауазымы жоғары адам да, қарапайым азамат та заң бұзса, жауапкершілікке тартылуы тиіс. Егер қоғамда «біреуге бәрі болады, біреуге ештеңе болмайды» деген түсінік қалыптасса, онда заң үстемдігі туралы айту қиын. Төртіншіден, қоғамның құқықтық мәдениеті мен санасы. Халық заңды құрметтемесе, ешбір реформа нәтиже бермейді. Заңды білу – оны орындаудың алғышарты. Сондықтан құқықтық білім беруді мектептен бастап күшейту қажет. Әрбір азамат «заңға бағыну – менің міндетім, ал заң менің құқығымды қорғайды» деген түсінікпен өсуі тиіс. Заң үстемдігі – тек мемлекет органдарының міндеті емес, ол – бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Мемлекет заңды әділ қолданса, ал халық заңды құрметтесе ғана әділеттілік орнайды.
– Конституцияға енгізілген өзгерістер мен толықтырулардың елдің құқықтық дамуына әсері туралы не айтар едіңіз?
– Конституция – өмірмен бірге дамитын құжат. Ол қоғамдағы өзгерістерге бейімделіп отырмаса, өзінің пәрменділігін жоғалтады. Сондықтан да тәуелсіздік алғаннан бері Қазақстан Республикасының Конституциясына бірнеше рет өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Жоғарыда айтып өткендей, соңғы 30 жыл ішінде алты мәрте реформа жүргізілді. Бұлардың барлығы уақыт талабынан туындап, халықтың сұранысына сәйкес жасалды. Мәселен, 2007 және 2017 жылдардағы түзетулер саяси жүйені жаңғыртуға, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті сақтауға, қоғамның мемлекеттік басқаруға қатысуын арттыруға бағытталды. Бірақ ең ауқымды әрі түбегейлі өзгерістер 2022 жылғы конституциялық реформалар болды деп айтар едім. Бұл реформалардың тарихи маңызы зор. Біріншіден, Қазақстан суперпрезиденттік жүйеден шынайы Президенттік республикаға қадам басты. Президенттің өкілеттігі шектеліп, Парламенттің рөлі күшейді. Екіншіден, Конституциялық сот қайта құрылды. Бұл – азаматтардың құқықтарын қорғаудағы ең жоғарғы кепіл. Үшіншіден, сот жүйесінің тәуелсіздігін нығайтуға басымдық берілді. Бұл халықтың әділдікке деген сенімін арттыруға бағытталған қадам болды. Ең бастысы, реформа халық билігін нақтылай түсті. Халық референдум арқылы өз таңдауын жасап, ел болашағын айқындады. Бұл – демократияның ең биік көрінісі. Жалпы алғанда, енгізілген өзгерістер мен толықтырулар тек мемлекеттік құрылымды ғана емес, халықтың әл-ауқатын да жақсартуға бағытталды. Жергілікті өзін-өзі басқаруды жетілдіру, әлеуметтік теңдікті нығайту, әділетті салық жүйесін қалыптастыру. Осының барлығы Конституция аясындағы реформалардың нәтижесі. Демек, Конституциядағы әрбір түзету халық мүддесі үшін жасалып отыр. Бұл еліміздің құқықтық дамуды жаңа деңгейге көтеріп, азаматтардың мемлекетке деген сенімін арттыра түсті.
– Ата Заңымызда әрбір азаматтың құқықтары мен бостандықтары айқын бекітілген. Сіздің ойыңызша, осы құқықтық кепілдіктердің қоғам өміріндегі маңызы қандай?
– Ата Заңымыздың ең негізгі құндылығы – адам және азамат құқықтарын, олардың бостандықтары мен міндеттерін нақтылап көрсетуінде. Конституцияның екінші бөлімі түгелдей дерлік осы мәселеге арналғаны бекер емес. Бұл – мемлекеттің ең әуелі азаматқа, оның қадір-қасиетіне басымдық беретінін көрсететін айқын дәлел. Конституция әрбір азаматқа өмір сүру құқығын, сөз бостандығын, меншік құқығын, еңбек ету құқығын, әлеуметтік қамсыздандыруды, білім алуды және тағы басқа негізгі кепілдіктерді бекітіп берді. Бұл құқықтар жай ғана қағаздағы баптар емес, қоғамның тұрақтылығы мен әділеттілігінің тірегі. Қарапайым мысал, егер азамат өзінің пікірін ашық айтуға қорықпаса, заң алдында тең болатынына сенсе, әділ сотқа жүгіне алатынын білсе, онда ол мемлекетке сеніммен қарайды. Осындай сенім болған жерде ғана қоғамда тұрақтылық орнайды. Конституциядағы құқықтық кепілдіктер ел ішіндегі бірліктің, қоғамдық келісімнің басты негізі. Сонымен бірге бұл кепілдіктер халықаралық деңгейде де маңызды. Әлем елдері Қазақстанды демократиялық қағидаттарды ұстанатын мемлекет ретінде таныса, ол – біздің Конституциямыздың артықшылығының көрінісі. Ата Заңымыздағы құқықтар мен бостандықтар БҰҰ-ның жалпыға ортақ адам құқықтары декларациясына сәйкес келеді. Бұл еліміздің халықаралық беделін нығайтып, өркениетті елдер қатарында танылуына ықпал етеді. Әрине, заңда жазылған құқықтардың өмірде толық жүзеге асуы үшін қоғамның өзі де белсенді болуы тиіс. Азамат өз құқығын білуі, оны қорғауды талап ете білуі қажет. Ал мемлекет ол құқықтарды қамтамасыз ету үшін барлық қажетті тетіктерді іске асыруға міндетті. Конституциядағы құқықтық кепілдіктер әрбір қазақстандықтың өміріне тікелей әсер ететін ең басты құндылық. Олар болмаса, әділет те, теңдік те болмайды. Сол себепті Ата Заң – әр азаматтың сенімді қорғаушысы, бостандық пен әділеттің кепілі.
– Жаңа дәуірдегі қоғамдық өзгерістер Конституцияға қандай жаңа нормаларды енгізуді талап етуі мүмкін деп ойлайсыз?
– Қазіргі уақыт күн сайын өзгеріп жатқан, жаңа құндылықтар мен қауіптер қатар жүретін дәуір. 30 жыл бұрынғы қоғам мен бүгінгі қоғамды салыстырсақ, айырмашылық жер мен көктей. Сондықтан Конституция да уақыт талабына сай дамып, жаңа нормалармен толығып отыруы заңды құбылыс. Бүгінгі күні ең өзекті мәселелердің бірі – цифрлық қауіпсіздік пен жасанды интеллект. Қоғам біртіндеп «смарт» технологияларға көшіп жатыр. Азаматтардың жеке деректері, электронды базадағы құпия ақпараттар қорғалған болуы тиіс. Егер бұл тұрғыда құқықтық нормалар алдын ала бекітілмесе, азаматтардың жеке өміріне қол сұғу қаупі артады. Сондықтан болашақ Конституциялық түзетулерде киберқауіпсіздік, цифрлық деректерді қорғау, жасанды интеллектіні қолдану этикасы секілді жаңа ұғымдар құқықтық тұрғыдан нақты реттелуі қажет деп санаймын. Сондай-ақ қоғамда әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етуге бағытталған жаңа тетіктер қажет болуы мүмкін. Мысалы, мүмкіндігі шектеулі азаматтардың құқықтарын күшейту, әйелдер мен балалардың қауіпсіздігін арттыру, еңбек құқығын жаңа деңгейде қорғау. Қазіргі жаһандық тренд – әлеуметтік мемлекет қағидатын тереңдету, яғни әрбір азаматтың лайықты өмір сүруіне жағдай жасау. Тағы бір маңызды мәселе, азаматтық белсенділікті кеңейту. Болашақта Конституцияда халықтың басқару процесіне қатысуының жаңа формаларын заңдастыру қажеттілігі туындауы ықтимал. Бұл референдумнан бөлек онлайн-петициялар, халықтық бастамаларды тікелей заң шығару деңгейінде қарастыру сияқты демократиялық құралдар болуы мүмкін. Демек, жаңа дәуірдегі қоғамдық өзгерістер бізді жаңа нормаларды енгізуге жетелейді. Уақыт алға жылжыған сайын Конституция да соған сай дамып, азаматтың құқығын қорғауда әрдайым бір қадам алда болуы тиіс.
– Ата Заңның халықаралық аренадағы орны мен маңызы жөнінде не айтар едіңіз?
– Ата Заң – тек ішкі саясат пен қоғамды реттеудің құралы ғана емес, еліміздің халықаралық беделін айқындайтын маңызды құжат. Өйткені әлем елдері кез келген мемлекеттің даму деңгейін ең алдымен оның негізгі заңы – Конституциясына қарап бағалайды. Біздің Ата Заңымыздағы басты ерекшелік – адам құқықтары мен бостандықтарын бірінші орынға қоюы. Бұл қағидалар БҰҰ-ның Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына, халықаралық пактілер мен конвенцияларға толық сәйкес келеді. Сонымен қатар Қазақстан Конституциясы елімізді бейбітшілік пен келісімге негізделген мемлекет ретінде танытты. Онда этносаралық және конфессияаралық татулықты сақтау, теңдік пен әділеттілікті қамтамасыз ету басты қағидат ретінде бекітілген. Осы құндылықтарымыздың арқасында Қазақстан халықаралық аренада диалог пен ынтымақтастық алаңы ретінде мойындалды. Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съездерін өткізу – соның айғағы. Ата Заңымыз халықаралық деңгейде инвестициялық тұрақтылық пен құқықтық сенімділіктің кепілі болып та қызмет етеді. Шетелдік инвесторлар мен серіктестер Қазақстандағы заң үстемдігіне, Конституцияда бекітілген меншік құқығының қорғалатынына сенгендіктен ғана ірі жобаларға қатысады. Бұл экономикалық дамуға оң әсерін тигізді. Ең бастысы, Конституцияның қағидаттары Қазақстанның сыртқы саяси бағытының да негізін айқындайды. Біз халықаралық құқықтың жалпыға танылған нормалары мен қағидаларын мойындаймыз, өзіміздің бейбітсүйгіш ұстанымымызды берік ұстанамыз. Бұл елімізді әлем алдында сенімді әріптес ретінде көрсетіп отыр. Қорыта айтқанда, Қазақстан Конституциясы халықаралық аренада еліміздің демократиялық қағидаттарға адалдығын, құқық үстемдігіне берік екенін және адам құқығын қорғауға басымдық беретінін паш етеді. Бұл – Қазақстанның әлемдік қауымдастықтағы орны мен беделін нығайтқан құжат.
– Конституция күні қарсаңында жастарға не айтар едіңіз?
– Ата Заң – тәуелсіздігіміздің берік іргетасы, мемлекеттілігіміздің алтын қазығы. Бұл жай ғана қағаз бетіне түскен баптар ғана емес, әрбір азаматтың арман-мүддесін қорғайтын, болашаққа сенім сыйлайтын ең басты құндылық. Конституцияны құрметтеу – Отанды сүюдің, елге адал қызмет етудің айқын көрінісі. Жастарға айтарым, ең алдымен өз құқықтарың мен бостандықтарыңды танып біліңіздер. Өйткені заңды білген жас еркін ойлы, әділетті бола алады. Конституция бізге тең мүмкіндік, яғни білім алуға, еңбек етуге, еркін ойлауға құқық беріп отыр. Бірақ бұл құқықтар тек қағаз жүзінде емес, жастардың белсенділігі арқылы жүзеге асады. Өз құқығын қорғауды үйренген ұрпақ ешқашан әділетсіздікке жол бермейді, керісінше қоғамды алға сүйрейді. Сол сияқты, Ата Заң әркімге құқық бергенімен, сонымен бірге жауапкершілікті де жүктейді. Демек, жастар тек еркіндікті ғана емес, ел алдындағы парызын да ұмытпауы тиіс. Қоғамға пайда әкелу, білімге ұмтылу, заңды құрметтеу. Міне, шын мәніндегі азаматтық болмыс осы. Бүгінгі күн – өзгерістер мен жаңа мүмкіндіктердің заманы. Цифрлық технологиялар, жаңа кәсіби бағыттар, жаһандық бәсекелестік, барлығы жастардың белсенділігін, білімін, әділетке деген сенімін қажет етеді. Конституция – тек мемлекет құжаты ғана емес, азаматтардың еркіндігінің кепілі, өмірінің қорғаны. Жастардың жүрегінде осы сенім бекем болса, Қазақстанның болашағы да жарқын болмақ. Конституция күні – өткенді еске алатын мереке емес, жастарды елдікке, бірлікке, әділет пен ар-ожданға шақыратын ерекше күн. Сондықтан әр азамат Ата Заңға адалдық танытып, өз өмірінде оның қағидаттарын берік ұстанса, еліміз де биік белестерден көрінері анық.
– Сұхбатыңызға рахмет.
Сұхбаттасқан
Нұржан НҰҒЫМАДИЛЛА
Жылдам ақпарат алу үшін Facebook, Instagram желілері мен Telegram каналымызға жазылыңыз!