Өткен жыл Қазақстан үшін цифрлық технологиялар дәуіріне бетбұрыс кезеңі болды. Мемлекеттік қызметтен бастап ауыл шаруашылығына дейін цифрландыру мен жасанды интеллект енгізу қарқынды жүріп, нәтиже бере бастады. Жыл қорытындысында жүргізілген әлеуметтік сауалнамада халықтың 81 пайызы цифрландыру нәтижесінде анықтама алу, өтінім беру және түрлі қызметтерді пайдалану бұрынғыдан әлдеқайда ыңғайлы болғанын атап өтті. Бұл – цифрлық қызметтердің тек технологиялық жаңалық ғана емес, мемлекет пен халық арасындағы өзара байланыстың жаңа деңгейге көтерілгенінің көрінісі. Елдегі цифрландыру халықаралық рейтингтерде де айқын. Қазақстан БҰҰ-ның электрондық үкімет даму индексінде 193 елдің ішінде 24-орынға шығып, онлайн-қызмет көрсеткіштері бойынша әлемнің алғашқы ондығына енді. Президенттің тікелей бастамасымен құрылған Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі осы жетістіктерді жүйелі түрде жалғастырып, цифрлық трансформацияны үйлестіруші басты органға айналды. 2025 жылдың басты ерекшелігі – мемлекеттік басқару мен білім беру салаларын ЖИ негізінде трансформациялау жолға қойылып, сол арқылы реттеуші нормалар, инфрақұрылым және кадр даярлау жүйесі жаңа сатыға көтерілді.
Президент жаңа жылдағы құттықтауында Қазақстанның келешегін «цифрлық мемлекет» ретінде көретінін мәлімдеп, 2026 жылды Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жариялады. Цифрландыру жылы қандай өзгерістер мен бастамалар болмақ? Бұл сұраққа жауап беру үшін жаһандық және аймақтық жаңалықтарды саралап көрдік.
Әлемдік трендтер тұрғысынан, 2023-2025 жылдары бүкіл дүниежүзінде жасанды интеллект технологиялары күнделікті өмірдің бөлшегіне айнала бастады. OpenAI шығарған ChatGPT сияқты ірі тілдік модельдер танымал болып, бизнестен білімге дейінгі салаларда қолданылуда. Көптеген ел ұлттық деңгейде ЖИ стратегиясын қабылдап, заңнамалық базаларын әзірлеуде. Мысалы, Еуропалық Одақ 2025 жылы AI Act (ЖИ туралы заң) жобасын мақұлдап, 2026-дан бастап күшіне енгізбек, бұл әлемдегі жасанды интеллектіні реттеуге арналған бірінші кешенді заңдардың бірі. АҚШ, Қытай, Жапония сияқты алпауыттар жасанды интеллект зерттеулеріне миллиардтаған доллар жұмсауда. Жаһандық қауымдастық ЖИ этикасы, деректер құпиялығы, жұмыс орындарының автоматтандырылуы, deepfake (жалған бейне-аудио) алаңдаушылық білдіруде. Яғни, бір жағынан жасанды интеллект мүмкіндігі өссе, екінші жағынан оны жауапкершілікпен қауіпсіз пайдалану сұранысы туындап отыр.
Орталық Азия аймағында да цифрландыру бәсекесі күшейіп келеді. Қазақстанмен қатар Өзбекстан, Қырғызстан, Әзірбайжан сияқты елдер цифрлық экономиканы дамытуға ден қоюда. Мысалы, Өзбекстан президенті 2023 жылы ауыл шаруашылығын ғарыштық мониторинг және цифрландыру бойынша кеңес өткізіп, бұл бағытта шаралар қабылдады. Әзірбайжан «Цифрлық трансформация» мемлекеттік бағдарламасын бастап, Баку қаласын жаһандық ІТ-хабқа айналдыруды көздеуде. Бұл тұрғыда Қазақстан өңірдегі көшбасшылық орнын сақтап қалу үшін өзінің жетістіктерін еселеп, жаңашылдық танытуда. 2025 жылы қабылданған «Жасанды интеллект туралы» заң Қазақстанның жаңа технологияны дамытуға ұмтылысының дәлелі. 2026 жылы осы құқықтық негіздер іс жүзінде іске асып, ЖИ шешімдерін экономикаға ендіру барысы жеделдей түседі деп жоспарлануда.
Ең алдымен, мемлекеттік басқару саласында елеулі өзгерістер орын алмақ. Президент жанынан құрылған Жасанды интеллект жөніндегі кеңес өз жұмысын жалғастырып, ұзақ мерзімді цифрлық саясаттың бағыттарын айқындауды жалғастырады. Бұл кеңес құрамына енген Кай-Фу Ли, Питер Норвиг, Джон Хопкрофт сияқты әлемдік сарапшылар Қазақстан үкіметіне озық тәжірибелерді енгізуге кеңес береді. Бұл Қазақстанның жасанды интеллектіні дамытудағы тәсіліне деген сенімі мен елдің жаһандық күн тәртібіне белсенді түрде атсалысып жатқанын көрсетеді. Кеңес тұрақты түрде жиналып, еңбек нарығына әсері, әлеуметтік және этикалық тәуекелдер, халықаралық үйлестіру және стратегиялық даму басымдықтары сияқты ұзақ мерзімді мәселелерді талқылайтын сараптамалық алаңға айналады. Кеңестің алғашқы отырысы 2025 жылғы қазанда «Digital Bridge 2025» форумы аясында өтті.
Саладағы цифрлық серпіліс
Мемлекеттік қызметті цифрландыру – елдегі цифрлық саланың күн тәртібінің өзегі. 2025 жылы мемлекеттік қызметтің 90 пайыздан астамы онлайн форматқа көшті. Азаматтар үшін электронды үкімет порталы (eGov.kz) мен eGov Mobile мобильді қосымшасы негізгі құралға айналды. 2025 жылдан бері халық 51,5 миллионнан астам қызметті онлайн алып, оның жартысына жуығы мобильді қосымша арқылы жүзеге асты. eGov.kz порталының тіркелген пайдаланушылары 15,1 миллионнан асып, тек 2025 жылы жүйеге 610 мың жаңа қолданушы қосылды, ал eGov Mobile-ды тұрақты қолданушы азаматтар саны 11,7 миллионға жетті. Бұрын тек қағазбен не ХҚКО арқылы алынатын анықтамалар мен қызметтер енді смартфон арқылы жылдам дайын болып, уақыт пен қаражат үнемдеуге жол ашты. 2025 жылы eGov Mobile қосымшасы қайта жаңарды. Басты ерекшелігі – жасанды интеллектіге негізделген eGov AI интеллектуалды іздеу жүйесі іске қосылуы. Бұл жүйе пайдаланушыларға қажетті мемлекеттік қызметті не ақпаратты сұрау арқылы тез табуға мүмкіндік береді, яғни электрондық үкіметті пайдалану тіпті жеңілдей түсті.
Цифрлық медицина дәуірі
Денсаулық сақтау саласын цифрландыру – халықтың тұрмыс сапасын арттыруға тікелей әсер ететін бағыттардың бірі. 2025 жылы медицина саласында «қағазсыз құжат айналымына» көшу және емдеу процесін электронды жүйеге түсіру ісі толық күшіне енді деуге болады. Жыл басынан-ақ барлық емхана мен аурухана электронды денсаулық паспорттарын енгізуге дайындық жүргізді. Нәтижесінде, 2025 жылдың алғашқы алты айында елімізде 1,8 миллионға жуық медициналық қызмет қашықтан көрсетіліп, бұл жалпы көрсетілген қызметтердің 8,35%-ын құрады. Медицина мекемелерінде цифрлық идентификация құралдары енгізіліп, пациенттерді тіркеу мен бағыттау жеңілдей түсті. 2025 жылы науқастарды Face ID және басқа да биометриялық жүйелер арқылы сәйкестендіру кеңейтіліп, медициналық ұйымдардың 80%-ы қажетті веб-камералармен жабдықталды. Нәтижесінде, цифрлық идентификациядан өткен пациенттердің үлесі 79%-ға жетті. Бұл науқастарды емдеу орындарына тіркеу және ауру тарихын қарау кезінде қателіктерді азайтып, қызмет көрсету жылдамдығын арттырды. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, Face ID технологиясын пайдалану емханаға тіркелу кезіндегі уақытты 7%-ға қысқартып, 10,5 млрд теңге үнемдеу мүмкіндігін берген. Электронды денсаулық паспортын енгізу 2026 жылға жоспарланған маңызды жаңалықтардың бірі. Бұл жүйе әр азаматтың денсаулық төлқұжатында оның бүкіл медициналық тарихы, бұрынғы аурулары мен қойылған диагноздары, жасалған анализ нәтижелері және алған емдері цифрлық форматта сақталады. Мұндай паспорт дәрігерлерге науқастың жағдайын толық көріп, дұрыс шешім қабылдауына көмектеседі. 2025 жылдың соңында Бірыңғай медициналық деректер қоймасын пилоттық режимде іске қосу басталып, ол жаңа цифрлық архитектураның стратегиялық негізі болмақ деген жоспар айтылды. Ауруханалардың ішкі қызметін басқаруда да цифрландыру үлесі артты. Яғни, емдеу сапасын бақылау, қаржылық есеп айырысу, сақтандыру қоры мен клиникалар арасындағы есептесу ортақ жүйе арқылы автоматты түрде жүзеге асуда.
Жасанды интеллект қалай сабақ береді?
Білім беру – цифрлық дәуірде ең көп өзгеріске ұшырайтын және жас ұрпақтың болашағын анықтайтын стратегиялық сала. 2025 жылы Қазақстан мектептері мен жоғары оқу орындарында цифрлық технологиялар мен ЖИ элементтерін енгізу бағытында ауқымды бастамалар жүзеге асты. Ең алдымен, мектеп инфрақұрылымын жаңарту және ауыл мектептерін қажетті цифрлық құралдармен жабдықтау қолға алынды. 2025 жылы «Цифрлық мұғалім» бағдарламасы бойынша 5 мыңға жуық ауыл мұғалімі цифрлық білім беру ресурстарын пайдалану бойынша оқытылды. Оқу бағдарламасына да өзгеріс енгізіліп, информатика мен математикада алгоритмдер мен машиналық оқыту негіздері қарастырылды. Әр өңірде робототехника үйірмелері ашылып, 100 мыңнан астам оқушы Arduino мен LEGO Mindstorms конструкторларымен жұмыс жасауды үйренді. Жоғары оқу орындарында оқу процесі онлайн-платформаларға көшті. Студенттердің тапсырмалары мен бағалауы цифрланды. Astana Hub-тегі Tomorrow School жобасы 18 жастан жоғары жастарға IT және ЖИ курстарын ұсынып, 2025 жылы оған жүздеген студент қабылданып, нақты жобаларды шешумен айналысты. Ал 2026 жылдан бастап ауыл мектептерінде Qazaq Digital Mektebi басталып, виртуалды ЖИ-мұғалімдер математика мен ағылшын тілін оқытуға көмектеседі. 2025 жылы AI-Sana мен AI Qyzmet сияқты курстар арқылы 500 мыңнан астам адам цифрлық дағдылар мен жасанды интеллект негіздерін меңгерді.
Цифрлық теңгенің тиімділігі
Цифрлық технологиялар Қазақстан экономикасының құрылымына да елеулі өзгерістер әкелуде. 2025 жылы IT-сектор елдің ішкі нарыққа ғана қызмет көрсететін деңгейден, экспортқа өнім шығарушы маңызды салаға айналу үрдісін жалғастырды. Цифрлық шешімдер және бағдарламалық өнімдер дайындайтын қазақстандық компаниялар шетелдік нарықтарда бәсекеге түсе бастады. Жеті жыл бұрын құрылған Astana Hub IT-стартаптар технопаркі осы өсімнің қозғаушы күшіне айналды. Бүгінде Astana Hub экожүйесінде 2000-нан астам технологиялық компания жұмыс істейді, олардың жиынтық табысы 800 млн АҚШ долларына жетіп, бір жылда 20% өсім көрсетті. 2025 жылы Қазақстанның IT-қызмет экспорты алғаш рет 1 млрд АҚШ долларынан асып, отандық компаниялардың жаһандық нарыққа орнығып келе жатқанын айғақтады. 2025 жыл Қазақстан тарихында тұңғыш әлемдік (unicorn) стартаптың шығуымен есте қалды. «Higgsfield AI» атты қазақстандық IT-компания халықаралық венчурлық қорлардан ірі инвестиция тартып, бағалау құнын 1 млрд доллардан асырып, Орталық Азиядағы ең алғашқы әлемдік миллиардтық стартап атанды. «Higgsfield AI» генеративті жасанды интеллект негізінде бейнежазба жасау платформасын әзірлеумен айналысады және өнімінің жаһандық нарықта жоғары әлеуеті бар. Сарапшылар бұл оқиғаны еліміздің технологиялық экожүйесі үшін бетбұрыс сәт ретінде бағалады, өйткені жергілікті стартаптардың әлемдік деңгейге шығуы Қазақстанды өңірлік IT-хабқа айналдыру мақсатының орындала бастағанын көрсетеді. Президент Тоқаев та Digital Bridge форумында Higgsfield секілді компанияларды мақтан ететінін айтып, бұдан былай стартаптар санын көбейтуге күш салынатынын мәлімдеді.
Экономиканың қаржы секторында да цифрландыру қарқыны үдей түсті. Ұлттық банк 2021-2025 жылдарға арналған цифрлық қаржы стратегиясын жүзеге асыру аясында цифрлық теңге жобасын сынақтан өткізді. 2025 жылдың өзінде 288 млрд теңге көлемінде цифрлық ұлттық валюта эмиссияланып, сол арқылы 60 мыңнан аса сынақтық төлем операциясы орындалды. Цифрлық теңге – қолма-қол ақша мен банк картасы арқылы төлемдерден кейінгі теңгенің үшінші формасы болмақ. 2024 жылы Қазақстан орталық банктің цифрлық валютасын дамыту бойынша әлемдегі ең озық елдердің бірі ретінде Халықаралық валюта қорынан арнайы марапат алған. 2025 жылғы пилоттық жобада теміржол құрылысына бөлінген қаражат цифрлық теңге түрінде беріліп, оның мақсатты жұмсалуын қадағалау жеңілдегені туралы жазылды. Егер келер жылы цифрлық теңге толық айналымға енгізілсе, мемлекеттік төлемдер мен әлеуметтік төлемдердің ашықтығы артып, көлеңкелі экономиканы азайтуға сеп болмақ. Сонымен бірге банк жүйесі үшін де үлкен реформа болғалы тұр. Кейбір сарапшылар «дәстүрлі банктердің қазіргі күйі келмеске кетеді, қаржы технологиялары мүлде жаңа экожүйе құрайды» деп болжайды. Дегенмен цифрлық теңгені енгізу кезең-кезеңімен, азаматтардың үйренуіне ыңғайлы тәсілмен жүргізіледі деп жоспарлануда.
«Ақылды ферма» немесе цифрландырудың диқанға көмегі
Ауыл шаруашылығы – ел экономикасының маңызды секторы және азық-түлік қауіпсіздігінің негізі. 2025 жылы агросаладағы цифрлық трансформация айтарлықтай қарқын алды. Егіс алқаптарын дрондармен мониторингтеу, спутниктік суреттер арқылы ауылшаруашылық жерлерінің күйін талдау, GPS навигациясын қолдану, автоматтандырылған суару және мал шаруашылығын басқару жүйелері секілді заманауи технологиялар еліміздің түкпір-түкпірінде енгізіле бастады. Ауыл шаруашылығы министрлігінің дерегіне сүйенсек, Қазақстанда жалпы саны 2243 шаруа қожалығы болса, соның 200-ден астамы «цифрлық ферма» элементтерін белсенді қолдануға көшкен. Бұл шаруашылықтарда алқаптардағы топырақ ылғалдылығы мен құнарлылығын сенсорлармен өлшеп, дрондардың көмегімен зиянкестерді анықтап, тыңайтқыш себуді дәлме-дәл жүргізуде. Мұндай тәсіл шығындарды 15-20% үнемдеп, өнімділікті айтарлықтай арттыруға мүмкіндік береді.
Мемлекет агросаладағы цифрландыруды кеңейту үшін мақсатты индикаторлар қойды. Парламенттік тыңдауда 2028 жылға қарай ауыл шаруашылығы жерлерінің кемінде 50%-ын цифрлық бақылауға алу жоспары жарияланды.
– Агроөнеркәсіптік кешенді цифрландыру орнықты даму мақсаттарының маңызды тетігіне айналды. Қазір фермерлерге субсидия мен мемлекеттік қолдау алу бойынша кеңес беретін жасанды интеллект көмекшісі енгізілуде. Сонымен қатар «Электрондық агроөнеркәсіп кешені экожүйесі құрылуда. Осындай шешімдер саланы жаңғыртумен бірге елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайтады, – дейді ҚР Премьер-министрінің орынбасары – жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев.
Сарапшылардың бағалауы бойынша, алқаптарды сандық мониторингке көшіру егін өнімділігін 20-25% арттыруға мүмкіндік береді. 2025 жылы ауыл шаруашылығы министрлігі осы мақсатта әр облыста «AgroData» орталықтарын құрып, фермерлерге жер жағдайы, ауа райы, нарық бағалары туралы деректерді ақысыз ұсынуды бастады. Мәселен, Түркістан облысында ашылған цифрлық сервис арқылы диқандар жердің ылғалдылығы мен температурасы туралы нақты уақыттағы ақпаратты смартфон қосымшасынан қарап отырды. Мұндай қадамдар шағын шаруашылықтардың да технологияға қолжетімділігін қамтамасыз етеді.
«Ақылды ферма» ұғымы қазақ даласында іс жүзінде жүзеге аса бастады. Бұл үрдіс ауыл еңбегін жаңа деңгейге көтеріп, ауыл жастарының технологияға қызығушылығын арттыруда. 2025 жылғы дерек бойынша, агросекторда 284 инвестициялық жоба қолға алынып, оларға 614,5 млрд теңге көлемінде қаржы бөлінгені айтылды. Демек, алдағы жылдары да сандық технологиялар ауыл шаруашылығын дамыту тетігі ретінде басымдыққа ие бола бермек.
Қауіпсіздік және киберқорғаныс
Цифрлық даму қарқыны артқан сайын ақпараттық қауіпсіздік пен жалпы қауіпсіздік мәселелері күн тәртібіне шықты. 2025 жылы Қазақстан бұл бағытта да елеулі жетістіктерге жетті. Халықаралық электробайланыс одағының (ITU) Ғаламдық киберқауіпсіздік индексінде Қазақстан өз ұстанымын нығайтып, Tier 2-Advancing санатында әлем бойынша 3-орынға көтерілді. Бұл – еліміздің киберқауіпсіздік деңгейі айтарлықтай жақсарып, бірқатар дамыған елдерді басып озғанының дәлелі. Халықтың цифрлық қауіпсіздік бойынша сауаттылық деңгейі 86%-ға жетті, бұл өткен жылдармен салыстырғанда жоғары көрсеткіш болып отыр. Яғни, азаматтардың басым бөлігі фишинг, вирустар, әлеуметтік инженерия сияқты интернет қатерлерін танып, олардан қорғану дағдысын меңгере бастаған.
Мұндай нәтижеге жетуге ақпараттық ағарту және алдын алу шаралары ықпал етті. 2024 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан «CITIZENSEC.KZ» және «NOMADGUARD.KZ» онлайн-платформалары арқылы бір миллионнан астам адам киберқауіпсіздік негіздерін оқып, өз құрылғыларын қорғауды үйренді.
Аталған ресурстар азаматтарға күмәнді сілтемелерді тексеру, күрделі парольдер орнату, антивирус пайдалануды насихаттайды. 2025 жылы осы платформаларды пайдаланушылар 6 мыңға жуық күдікті сілтемені фишингке тексеріп, талай алаяқтық әрекеттердің алдын алғаны туралы жазылды. Жалпы қауіпсіздік саласында да ЖИ технологиялар пайдасын тигізе бастады. Қалаларда бейнебақылау камераларына интеграцияланған ЖИ жүйелері арқылы жол ережесін бұзу, қоғамдық орындардағы құқықбұзушылықтар автоматты анықталып, тиісті органдарға белгі беріледі. «Сергек» жүйесі жол қозғалысын бақылауды цифрландырып, 2025 жылы ел көлемінде мыңдаған заңбұзушылықты тіркеп, жол қауіпсіздігін арттырды. Кейбір өңірлерде 112 бірыңғай жедел-құтқару қызметі толық цифрлық платформаға көшіп, тұрғындардың шұғыл шақыруларына геолокация деректерімен бірге әрекет ету мүмкіндігіне ие болды. Бұл төтенше жағдайларда көмек көрсету уақытын қысқартты.
Енді 2026 жылдан бастап, осы негізде нақты нәтижелерге қол жеткізу кезеңі басталады. Әрине, жасанды интеллектіні енгізу жолында қиындықтар да жоқ емес. Цифрландыру тек технология емес, ол – қоғамдық құбылыс. Оны сәтті жүзеге асыру үшін халықтың цифрлық мәдениеті мен сауатын көтеру, жаңа заманда қажет дағдыларды қалыптастыру қажет.
София Хайрулла
Жылдам ақпарат алу үшін Facebook, Instagram желілері мен Telegram каналымызға жазылыңыз!