Көктемнің алғашқы лебімен бірге келетін 8 наурыз мерекесі бүгінде нәзіктік пен сұлулықтың символына айналғанымен, оның тамыры тереңде, тарихтың алмағайып кезеңдерінде жатыр. Бұл күн өз құқығын қорғаған әйелдер қауымының қажырлы күресі мен жеңісінің шежіресі.
Бәрі де өткен ғасырдың басында Еуропа мен АҚШ-тағы жұмысшы әйелдердің теңдік іздеген бейбіт шерулерінен басталды. Осы тарихи қозғалыстың басында тұрған Клара Цеткин 1910 жылы Копенгагенде өткен халықаралық конференцияда бұл күнді әйелдердің ынтымақтастық мерекесі ретінде бекітуді ұсынды. Осылайша, 1911 жылдан бастап кәрі құрлықтың бірқатар елдерінде мерекенің алғашқы парақтары ашылды. Кеңестік кезеңде, нақтырақ айтсақ 1921 жылы, бұл күн ресми сипат алып, «еңбекші әйелдер мерекесі» деген атаумен күнтізбеге енді. Қазақ даласында бұл мереке 1923 жылдан бастап кеңінен аталып өте бастаса, 1965 жылдан бері елімізде демалыс күні болып жарияланды. Әлемдік деңгейде Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл күнді 1975 жылы ресми түрде Халықаралық әйелдер күні деп таныды. Тәуелсіздік алғаннан кейін де Қазақстан бұл игі дәстүрден жаңылмай, жыл сайын аналар мен аруларды аялаудың жарқын үлгісін көрсетіп келеді. Тарих беттерінде әйелдердің теңдігі мен құқығы жолындағы күрестің символы ретінде 8 наурыз мерекесі бүгінде Қазақстанда жаңа мазмұнға ие болуда.
Статистика және халықаралық рейтинг
Дүниежүзілік экономикалық форумның 2025 жылғы Жаһандық гендерлік алшақтық индексіне сәйкес, Қазақстан 148 елдің ішінде 92-орынға тұрақтады. Бұл көрсеткіш елдегі гендерлік теңдіктің 69,8%-ға орындалғанын білдіреді. Әсіресе, денсаулық сақтау және өмір сүру сапасы бойынша еліміз 33-орынға дейін көтеріліп, айтарлықтай ілгерілеушілік танытты. Дегенмен, экономика мен білім беру саласындағы көрсеткіштердің төмендеуі, сондай-ақ саяси биліктегі әйелдер үлесінің 117-орында қалуы қоғамда теңсіздіктің әлі де бар екенін айғақтайды.
Заңнамалық серпіліс және құқықтық қорғау
Елімізде өткен жыл әйелдер құқығын қорғау саласындағы тарихи шешімдермен есте қалды. 2024 жылы қабылданған «Әйелдердің құқықтары мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы» заңның нәтижесінде тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін қылмыстық жауапкершілік күшейтілді. 2025 жылдан бастап сталкинг және некеге мәжбүрлеу бойынша жаңа қылмыстық баптар қолданысқа енді. Бұл қадамдар қоғамдағы әйелге қарсы озбырлықты тыюдың пәрменді тетігіне айналып отыр.
Қоғамдық санадағы сілкініс
Бүгінгі таңда Қазақстандағы феминизм тек саяси ұрандармен шектелмей, әлеуметтік құбылысқа айналды. 2026 жылғы мәліметтер бойынша, елімізде 10,5 миллионға жуық әйел тұрады және олардың 55,8%-ы мемлекеттік қызметте еңбек етуде. Әсіресе, Конституциялық сот пен бірқатар министрліктерді әйелдердің басқаруы теңдік идеясының институционалдық деңгейде мойындалуының көрінісі.
Әйелдер капиталы – жаһандық дамудың қозғалтқышы
Қазіргі таңда әйелдердің экономикалық белсенділігі тек әлеуметтік әділдік мәселесі емес, бұл кез келген мемлекеттің жалпы ішкі өнімін (ЖІӨ) еселеп арттыруға қауқарлы стратегиялық ресурсқа айналды. Дүниежүзілік банктің соңғы зерттеулеріне сүйенсек, егер еңбек нарығындағы гендерлік алшақтық толық жойылатын болса, жаһандық ЖІӨ шамамен 20 пайызға өсуі мүмкін. Елімізде бұл көрсеткіштер тіпті де өзекті, себебі шағын және орта бизнес нысандарының 45 пайыздан астамын әйелдер басқарып отыр. Әсіресе, қызмет көрсету, білім беру және жеңіл өнеркәсіп салаларында әйел кәсіпкерлердің үлесі басым. Алайда халықаралық сарапшылардың пікірінше, әйелдердің экономикаға қосатын үлесі тек кәсіпкерлікпен шектелмейді. Мұнда «көрінбейтін еңбек» факторын да ескеру қажет. Әйелдердің үй шаруасына, бала тәрбиесіне және қарттарды күтуге жұмсайтын ақысыз еңбегі есептелмейтін орасан зор еңбек. Оксфам (Oxfam) ұйымының дерегінше, әлем бойынша әйелдердің мұндай ақысыз жұмысының құны жылына 10,8 триллион долларды құрайды. Қазақстанда әйелдердің бұл салаға жұмсайтын уақыты ерлерге қарағанда орта есеппен үш есе көп. Бұл көрсеткіш әйелдердің кәсіби тұрғыда өсуіне және табыс табуына кедергі келтіретін негізгі факторлардың бірі болып қалуда. Соңғы бес жылда елімізде «әйелдер экономикасы» деген термин жаңа мазмұнға ие болды. Қаржылық сауаттылықты арттыру бағдарламалары мен мемлекеттік гранттардың нәтижесінде ауылдық жерлердегі әйелдердің өзін-өзі жұмыспен қамту деңгейі артқан. Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) талдауынша, әйелдердің жұмысқа көбірек тартылуы тек экономикалық өсімді ғана емес, сонымен қатар қаржылық жүйенің тұрақтылығын да қамтамасыз етеді, өйткені әйелдер басқаратын компаниялардың тәуекелдерді басқару деңгейі жоғары екені дәлелденген.
София Хайрулла
Жылдам ақпарат алу үшін Facebook, Instagram желілері мен Telegram каналымызға жазылыңыз!