Бүгінде өзін «психолог», «коуч» және «ментор» деп таныстыратындар жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтай қаптап кеткені жасырын емес. Әлеуметтік желі арқылы қысқа курс оқып алып, адам тағдырына араласу дұрыс па? Олардың кәсіби деңгейін кім тексереді? Осы сұрақтар аясында мәжілісте «Психологиялық қызмет туралы» заң жобасы қаралып жатыр. Жоба саладағы реттелмеген мәселелерді жүйелеп, психологиялық көмек алатын азаматтарды қорғауға бағытталған.
Соңғы жылдары елімізде психологиялық көмекке жүгінетін адамдар саны артты. Күйзеліс, отбасылық қиындықтар, жұмыс орнындағы қысым, жастар арасындағы мазасыздық, мұның бәрі қоғамның психологиялық саулығы қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Алайда осы уақытқа дейін психолог қызметін реттейтін, халықтың да, маманның да құқықтарын бірдей қорғайтын дербес заң болмады.
Заң жобасының мақсаты – психологиялық қызметті заңмен бекіту. Егер құжат қабылданса, психолог мәртебесі заңмен айқындалады. Сондай-ақ білімі жоқ адамдардың психологиялық кеңес беруіне шектеу қойылуы мүмкін. Мамандарды тіркеу, кәсіби этика нормалары мен жауапкершілігі бекітіледі. Азаматтардың құқықтарын қорғау механизмдері күшейеді. Психологиялық көмекті азаматтардың құқықтары қорғалатын кәсіби сала ретінде айқындауды көздейді. Жаңа заң халықты жалған мамандардан қорғаса, екінші жағынан психикалық денсаулықты сақтау мәселесін мемлекеттік саясат деңгейіне көтереді. Демек, бұл бастама тек психологтарға ғана емес, қоғамның әрбір мүшесіне тікелей қатысты.
Қазақстан психоаналитик ассоциациясының мүшесі, тәжірибелі психолог Сәлима Сатылғанқызы қазіргі заманда психологиялық көмектің қаншалықты маңызды екенін айтты.
– Біз мына ақпарат заманында психологиялық көмектің мәдениетін, сауатын көтеру кезеңінде тұрмыз. Психологиялық қызметті заңмен реттеу маңызды. Саны көп, сапасы жоқ, «мен психологпын» дейтін жандар көп. Адамның жанын нағыз маманға тапсырып, саннан сапаға өту керек. Психолог жоғары білімі бар маман болуы қажет. Тәжірибесі бар, психотерпаевт болғаныма 25 жыл болса да әлі де супервизиялық топқа қатысамын. Себебі адамның жанын емдеу үнемі білімді жетілдіруді қажет етеді. Яғни қанша ғұмыр болса, сонша уақытын ғылым, білімді зерттеуге арнау керек, – деді психолог Сәлима Темірбайқызы
Бүгінде елде психологиялық қызметке сұраныс артқанымен, бұл салада жүйелі талап пен нақты бақылау тетіктері жеткіліксіз. Әлеуметтік желілерде өзін «психолог», «психотерапевт», «коуч» деп таныстыратын, бірақ тиісті білімі мен кәсіби дайындығы жоқ адамдардың көбеюі қоғамда алаңдаушылық туғызды. Мұндай жағдайларда психологиялық көмек алушылардың құқықтары қорғалмай, кейде тіпті олардың психикалық жағдайына зияны тиген. Мәжіліс депутаты Асхат Аймағамбетов енді кез келген адам өзін «психолог» деп атай алмайтынын айтты. Түрлі желеумен «бақытты өмір сүруді үйретемін» дейтін коучтар мен психологтардың қызметіне шектеу қойылады. «Ол үшін бірыңғай кәсіби стандарт енгізу жоспарланып отыр. Бұл талаптар тек мамандарға ғана емес, психологтарды даярлайтын жоғары оқу орындарына да міндетті, – деді депутат.
Заң жобасы осы олқылықтың орнын толтыруды мақсат етеді. Құжатта психологтың мәртебесі, біліміне қойылатын талаптар, біліктілікті растау тәртібі және психологиялық көмектің нақты нысандары айқын көрсетілген. Яғни психологиялық қызмет енді бейресми кеңес емес, заңмен реттелетін кәсіби көмек түріне айналмақ.
Жаңа заң ең алдымен қарапайым азаматтардың мүддесін қорғауға бағытталған. Психологиялық көмек алушының келісімінсіз ақпарат жариялауға тыйым салу, көмектің ерікті түрде көрсетілуі, қызмет сапасына қойылатын талаптар да заңда қаралған. Ережеге сай, енді барлық психолог біртұтас базаға тіркелуге міндетті болады.
– Ойлап қарасақ біз өзіміздің тәнімізге әр күн сайын көңіл бөлеміз. Неше түрлі витаминдер ішеміз, жүгіреміз, күніне 10 мың қадам жасаймыз, күнге қыздырынамыз. Ал жан саулығы ше? Психолог жан жарасын емдейді. Яғни бұл – рухани салауаттылық. Психологиялық көмекке жүгінген адам алдымен маман туралы зерттеп алған дұрыс. Мәселен тіс емдеу үшін мықты стаматолог сұрастырамыз ғой, сол сияқты психолог маманға жүгінерде жасы, біліміне, лицензиясына назар аудару керек, – дейді психолог Сәлима Сатылғанқызы.
Қазіргі уақытта психолог, коуч айтты деп ажырасып кетіп жатқан отбасылар аз емес. Мұны Сәлима Темірбайқызы «өзге адамның ойына тәуелділік» деп бағалайды.
– Оларды психологиялық жасы кішкентай, тіпті сәби жаста қалып қойғандар деп айтуға болады. Ондай адамдарға іздену керек. Әр адам өз тағдырының суретшісі. Кәсіби психологияда ешбір маман клиентке «ажырас» деп айтпайды. Қабылдауға келген адамның потенциалына, ішкі ойына байланысты кеңес береміз. Әр адам өз-өзін тыңдап, өзі нені қалайтынын өзі шешуі керек, – дейді психолог
Ал мәжіліс депутаты Мұрат Әбенов егер әртүрлі коуч, тренер, психолог, курс өткіземін десе, тек арнайы білімі, дипломы болуы міндетті екенін айтты. Басқаларға шектеу жасау керек, дипломсыз маман елді алдап курс өткізетін болса, сотпен ақшасын қайтарып айыппұл салу қажет екенін айтты.
– Жалған жарнамаға да жауапкершілік бар. Егер дипломың болмаса психология курсын өткізсең ол үшін де бөлек жауапкершілік бар. Курс өткізуге диплом бар дейік, бірақ уәде еткен нәтижеге жетпесе, – курстың ақшасын қайтарасың. Заңның негізгі мәні осындай, – деді депутат Мұрат Әбенов
Заң жобасында бұл салада жұмыс істейтіндер тек педагогикалық немесе медициналық білімі барлар кемінде 900 сағат қайта даярлықтан өткен болуы шарт. Психологтарға медициналық диагноз қою, дәрі тағайындау және сананы өзгертуге әсер ететін әдістерді қолдануға тыйым салынады. Сонымен бірге терапия үшін жазбаша келісім міндеттеледі. Аудио немесе видеоға жазу тек клиенттің рұқсатымен жүзеге асады. Ал жасөспірімдерге кеңес беру мектептен тыс және төтенше жағдайдан басқа тек ата-анасының келісімімен жүргізіледі. Сонымен қатар психологтар әр бес жыл сайын біліктілігін көтеруге міндетті болады.
Бұл талаптар бір жағынан салаға кездейсоқ адамдардың келуін шектесе, екінші жағынан кәсіби психологтердың еңбегін қорғауға және олардың қоғамдағы беделін арттыру деп есептеуге болады.
Думан КЕҢШІЛІК
Жылдам ақпарат алу үшін Facebook, Instagram желілері мен Telegram каналымызға жазылыңыз!