Асанов Жұматай Ілесбайұлының өнегелі өмір жолы
Қазақ педагогикасының көкжиегін кеңейтіп, ұлт руханиятына өлшеусіз үлес қосқан көрнекті тұлғалардың бірі – Асанов Жұматай Ілесбайұлы. Ол саналы ғұмырын ғылым мен білімге арнап, жас ұрпақтың бойына ізгілік пен ілімнің дәнін себуді өмірлік мұрат еткен нағыз ұлағатты ұстаз еді. Оның есімі – тек ғылым жолындағы жетістіктерімен ғана емес, адамгершілік биігімен, ұстаздыққа деген адалдығымен де айрықша құрметке лайық. Ол қай ортада жүрсе де, білім мен тәрбиені қатар ұстанып, ұрпақ санасына сәуле түсіруді басты парызы санады. Ұстаздық пен ғалымдықты егіз ұғымдай қатар алып жүрген оның есімі Сыр өңірімен шектелмей, күллі республика көлеміндегі педагогика ғылымының тарихынан өзіндік орнын тапқан, өнегесі өрісті тұлға ретінде ел жадында сақталып келеді.
Асанов Жұматай Ілесбайұлы 1939 жылдың 14 сәуірінде қасиетті Сыр өңірінде, Қызылорда облысының Сырдария ауданында дүниеге келді. Бұл – ел еңсесін енді ғана тіктеп, соғыстан кейінгі ауыртпалықтың салмағын әлі де сезініп тұрған күрделі кезең еді. Дегенмен, сол бір таршылық пен жоқшылыққа толы уақыт жас баланың жігерін жасыта алмады, қайта оны шыңдап, өмірге деген құлшынысын арттыра түсті. Оның бойындағы білімге деген құштарлық ерте оянып, зердесі мен зейіні қатар дамыды. 1947 жылы №1 Май атындағы орта мектептің табалдырығын аттаған ол білім ордасын тек оқу орны ғана емес, үлкен өмірге бастар қасиетті шаңырақ ретінде қабылдады. Он жылдық білімін 1957 жылы ойдағыдай аяқтап шыққан жас түлек сол кездің өзінде-ақ алғырлығымен, ізденімпаздығымен, терең ойлау қабілетімен ерекшеленіп үлгерген еді. Мектеп қабырғасында жүріп-ақ ғылымға деген қызығушылығы айқын байқалған талапты жастың болашақта ғылым жолын таңдайтыны ұстаздары мен замандастарына анық сезілгендей болатын. Оның әрбір қадамы, әрбір талпынысы – үлкен мақсаттарға бастайтын сенімді қадамдардың бастауы еді.
Орта мектепті ойдағыдай тәмамдаған жас талапкер 1957 жылы білім жолындағы келесі маңызды белеске қадам басты. Ол Н.В.Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтының «Химия және биология» факультетіне оқуға түсіп, ғылым әлеміне тереңірек бойлай бастады. Бұл оқу орны оның өмірлік бағытын айқындап, болашақ ұстаз әрі ғалым ретінде қалыптасуына негіз қалаған қасиетті білім ордасы болды. Студенттік жылдар Жұматай Ілесбайұлы үшін тек білім алумен шектелген жоқ. Бұл кезең оның ой-өрісінің кеңейіп, ғылыми танымының тереңдей түскен, ізденіс пен талпынысқа толы уақыт еді. Жаратылыстану ғылымдарының қыр-сырын жіті меңгерген ол әрбір пәнге үлкен жауапкершілікпен қарап, білімді терең игеруге ұмтылды. Осылайша, 1962 жылы жоғары білім алып шыққан жас маманның бойында ғылымға деген берік сенім мен ұстаздыққа деген айқын мақсат қалыптасты. Химия мен биология саласындағы терең білімі оның кейінгі педагогикалық ізденістеріне мықты тірек болып, ғылым мен білімді ұштастырған іргелі еңбектерге бастау берді.
Жұматай Ілесбайұлының еңбек жолы 1962 жылы Жалағаш ауданындағы №117 мектептен бастау алды. Жас ұстаз үшін бұл – үлкен өмірге, жауапкершілігі мол мамандыққа алғашқы қадам еді. Ол сыныпқа жай ғана мұғалім болып кірген жоқ, шәкірт жүрегіне жол табуды, біліммен қатар тәрбие беруді басты мұрат еткен жан ретінде келді. Әрбір сабағында тек пәндік біліммен шектелмей, адамгершілік құндылықтарды бойға сіңіруге ұмтылып, оқушылармен етене жақын қарым-қатынас орната білді.
1964 жылы қаладағы №43 «Коммунизм» атындағы орта мектепке ауысуы – оның ұстаздық жолындағы жаңа бір белес болды. Бұл кезең жас маманның кәсіби тұрғыда шыңдалып, тәжірибе жинақтаған, өз ісіне деген сенімі нығайған уақыт еді. Әр сабағына үлкен жауапкершілікпен қарап, жаңашыл әдіс-тәсілдерді батыл енгізуге ұмтылуы оның педагогикалық шеберлігін арттыра түсті. Осы қасиеттері арқылы ол әріптестері арасында беделді, ізденімпаз ұстаз ретінде таныла бастады.
1965-1967 жылдары азаматтық борышын өтеу үшін әскер қатарына шақырылып, Отан алдындағы қасиетті міндетін абыроймен атқарды. Әскердегі темірдей тәртіп, жауапкершілік, төзімділік пен ұйымшылдық оны өмірлік тұрғыда шыңдап, мінезін бекемдей түсті. Бұл қасиеттер кейін оның ұстаздық әрі ғылыми қызметінде айқын көрініс тауып, табысты еңбек етуіне негіз болды.
Әскери қызметтен кейін Жұматай Ілесбайұлы білім мен ғылым жолына қайта оралып, өз таңдаған мамандығына деген адалдығын тағы бір мәрте дәлелдеді. Ол үшін ұстаздық уақытша қызмет емес, өмірлік миссия, ел болашағына қызмет етудің ең ізгі жолы еді.
1970 жыл Жұматай Ілесбайұлының өмір жолындағы жаңа белес, жаңа өрлеу кезеңінің бастауы болды. Ол Қызылорда педагогикалық институтының Педагогика және психология кафедрасына оқытушылық қызметке қабылданып, жоғары білім беру саласында табысты еңбек жолын жалғастырды. Бұл орта – оның шығармашылық әлеуетін ашып, ғылым мен ұстаздықты терең ұштастыруына мүмкіндік берген құнарлы алаңға айналды. Осы кезеңнен бастап ол педагогиканың тек тәжірибелік емес, теориялық терең қатпарларына үңіліп, ғылыми ізденіске батыл бет бұрды. Студенттермен етене жұмыс істей отырып, олардың кәсіби қалыптасуына ғана емес, тұлғалық дамуына да айрықша мән берді. Жұматай Ілесбайұлы үшін ұстаздық тек білім беру емес, жас ұрпаққа өмірдің мәнін ұғындырып, бағыт-бағдар сілтеу еді. Талапшылдығы мен әділдігі, мейірімділігі мен парасаттылығы оны шәкірт жүрегіне жақын етіп, әр студенттің жадында ерекше ұстаз ретінде қалдырды.
Ғылымға деген шынайы құштарлық оны одан әрі терең ізденістерге жетеледі. Осы талпыныстың нәтижесінде 1980 жылы Мәскеу мемлекеттік педагогика институтының аспирантурасын сәтті тәмамдап, үлкен ғылыми мектептен өтіп шығады. Бұл оның ғылыми көкжиегін кеңейтіп, зерттеушілік қабілетін шыңдаған маңызды кезең болды.
1981 жылы ол «Ауыл орта мектебінде пәнаралық негізде агрохимия бойынша үйірме сабақтарының педагогикалық тиімділігі» тақырыбында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап, педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесіне ие болды. Бұл еңбек ауыл мектептеріндегі білім беру үдерісін жетілдіруге бағытталған, теория мен тәжірибені ұштастырған құнды ғылыми зерттеу ретінде жоғары бағаланды. Ғалым өз еңбегінде білім сапасын арттырудың нақты тетіктерін ұсынып, педагогика ғылымына тың серпін әкелді.
1985 жылы Педагогика және психология кафедрасының доценті ғылыми атағына ие болуы Жұматай Ілесбайұлының ұзақ жылдар бойы табандылықпен атқарған ғылыми-педагогикалық еңбегінің заңды жемісі еді. Бұл оның ғылым мен білім саласындағы ізденістерінің нәтижелі болып, кәсіби тұрғыда биік деңгейге көтерілгенін айқындайтын маңызды белес болды. Ал 1991 жылы «Ұлттық тәлім-тәрбие негіздері» кафедрасының меңгерушісі қызметіне тағайындалуы оның бағыт-бағдарының айқын екенін, ұлттық руханият пен этнопедагогика мәселелеріне ерекше ден қойғанын көрсетеді.
Жұматай Ілесбайұлы үшін тәрбие тек оқу үдерісінің бір бөлігі емес, ұлттың болмысын сақтайтын, рухани тамырын жалғайтын қасиетті құндылық еді. Ол қазақ халқының салт-дәстүрі мен рухани мұрасын білім беру жүйесіне енгізудің маңызын үнемі айтып, осы бағытта сүбелі ғылыми еңбектер жазды. Ғалымның бұл ұстанымы ұлттық тәрбиені ғылыммен ұштастырып, жас ұрпақтың бойына төл құндылықтарды сіңіруге деген терең жауапкершілігінің көрінісі болатын.
1995 жылы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде аға ғылыми қызметкер ретінде қызмет атқаруы оның ғылыми ізденістерінің аясын кеңейтіп, жаңа деңгейге көтерілуіне жол ашты. Бұл кезеңде ол іргелі зерттеулерге ден қойып, педагогика ғылымының өзекті мәселелерін тереңірек қарастыра түсті.
Ал 2000 жылы Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің профессоры атануы оның көп жылғы маңдай терінің, тынымсыз еңбегінің жарқын нәтижесі еді. Профессор ретінде Жұматай Ілесбайұлы тек дәріс оқумен шектелмей, жас ғалымдарға бағыт-бағдар беріп, олардың ғылыми ізденістеріне жол ашты. Ол қалыптастырған ғылыми орта ізденіске, жаңашылдыққа ұмтылған жас буын үшін үлкен мектепке айналды.
Жұматай Ілесбайұлының ғылымдағы биік белесі 2005 жылы жаңа асуларды бағындыруымен айшықталды. Ол Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің Ғылыми кеңесінде «Студенттердің этнопедагогикалық білімдері мен икемділіктері жүйесін қалыптастырудың дидактикалық негіздері» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғап, педагогика ғылымының жаңа бір белесін айқындады. Бұл еңбек жоғары оқу орындарындағы білім мазмұнын ұлттық құндылықтармен сабақтастыра отырып, ұрпақ тәрбиесінің ғылыми негіздерін жүйелеген іргелі зерттеу ретінде бағаланды.
Ғалымның бұл жетістігі оның ғылыми беделін одан әрі асқақтатып, 2006 жылы Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының «Құрметті академигі» атануына жол ашты. Сонымен қатар халықаралық ғылыми қауымдастықтардың мүшелігіне қабылдануы, оның еңбектерінің тек ел көлемінде ғана емес, әлемдік деңгейде де мойындалғанының айқын дәлелі еді.
Жұматай Ілесбайұлы – ғылымға қалтқысыз қызмет еткен ғалым. Оның қаламынан туған 90-нан астам ғылыми еңбек пен 27 оқу-әдістемелік оқулық – педагогика саласының алтын қорына қосылған құнды дүниелер. Бұл еңбектерде тәрбие теориясы, этнопедагогика, білім тарихы секілді маңызды бағыттар кеңінен қамтылып, бүгінгі күнге дейін студенттер мен жас зерттеушілердің білім көкжиегін кеңейтіп келеді.
2011 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті тарапынан профессор ғылыми атағының берілуі ұстаздың сан жылдық еңбегіне берілген жоғары баға, ел сенімінің айғағы болды.
Жұматай Ілесбайұлының тұлғасын асқақтата түсетін қасиеттер тек ғылыммен шектелмейді. Оның өмірінде адамгершілік пен батылдықтың тоғысқан сәттері де аз емес. Соның бірі – 1962 жылы Қостанай өңірінде орын алған оқиға. Көктемгі мұз ойылып, суға кетіп бара жатқан алты баланың төртеуін ажалдан арашалап қалуы нағыз ер жүрек азаматтың ісі еді. Бұл – жанқиярлық пен адам өміріне деген шынайы жанашырлықтың айқын көрінісі.
Осы ерлігі үшін Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің «Төтенше жағдайдағы ерлігі үшін» төсбелгісімен марапатталуы оның азаматтық болмысының биіктігін танытатын лайықты құрмет болды. Араға жылдар салып жария болған бұл оқиға Жұматай Ілесбайұлының тек ғалым ғана емес, жүрегі кең, батылдығы мен парасаты қатар үйлескен нағыз тұлға екенін тағы бір мәрте дәлелдей түсті.
2010 жылы педагогика ғылымдары саласындағы үздік ғылыми зерттеулері үшін Ыбырай Алтынсарин атындағы сыйлықтың иегері атануы – Жұматай Ілесбайұлының ғылымдағы сүбелі еңбегінің айқын айғағы болды. Бұл марапат – бір күннің немесе бір жылдың жемісі емес, ұзақ жылдарға созылған тынымсыз ізденістің, ұстаздық жолдағы адал қызметтің, ұлт болашағына деген шынайы жанашырлықтың нәтижесі еді. Ғалымның бұл жетістігі оның білім мен тәрбие саласына қосқан өлшеусіз үлесінің мемлекет тарапынан жоғары бағаланғанын көрсетті.
Ұстаз еңбегінің өміршеңдігі – оның артында қалған ізінде, өнегелі ісінде, шәкірт санасында жалғасқан рухани мұрасында жатыр. Соның жарқын дәлелі ретінде 2022 жылдың 16 қыркүйегінде Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің №7 оқу ғимаратында Асанов Жұматай Ілесбайұлы атындағы дәрісхананың ашылуын айтуға болады. Бұл игі іс – ғалымның перзенттерінің әке еңбегіне деген құрметі мен тағзымы ғана емес, оқу орнының да ұлағатты ұстазға деген зор ілтипатының белгісі болды.
Заманауи талаптарға сай жабдықталған бұл дәрісхана бүгінде жүздеген студенттің білім нәрімен сусындап, болашаққа сенімді қадам басып жатқан киелі ордасына айналды. Бұл – ұстаз еңбегінің тоқтаусыз жалғасып жатқанын, оның рухани мұрасының уақыт өткен сайын жаңғырып, жас ұрпақпен бірге өмір сүріп келе жатқанын айқын көрсетеді.
Асанов Жұматай Ілесбайұлының ғұмыры – жеке адамның жетістігінен әлдеқайда биік, тұтас бір ұрпаққа өнеге болар тағылымды өмір жолы. Ол ғылым мен тәрбиені қатар ұштастырып, батылдық пен қарапайымдылықты, талап пен мейірімділікті өз бойына үйлестіре білген кемел тұлға еді. Бүгінде оның шәкірттері еліміздің әр қиырында еңбек етіп, ұстаздан алған тәлім-тәрбиені жалғастырып, ел игілігіне қызмет етуде.
Осындай тұлғалардың өмірі – ұлттың рухани байлығы. Жұматай Ілесбайұлының өнегелі ғұмыры әлі талай буынға жол көрсететін шамшырақ болып қала бермек. Ғалым-ұстаздардың ғибратты ғұмыры арқылы елдің білім кеңістігі кеңейіп, ұлттың рухани қуаты еселене түседі. Өйткені олар тек білім үйретіп қана қоймай, ұрпақ санасына ізгілік пен парасаттың, ұлттық құндылықтар мен адамдық асыл қасиеттердің дәнін себеді. Мұндай тұлғалардың өнегелі жолы – уақыт өткен сайын мәні арта түсетін, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын рухани мұра.
Жұматай Ілесбайұлының саналы ғұмыры – ізденіске толы ғылым жолының, адал еңбек пен шынайы ұстаздықтың жарқын үлгісі. Оның жүріп өткен жолы жас буынға бағыт-бағдар беретін темірқазық, биік мұраттарға жетелейтін сенімді жол. Ғылым мен адамгершілікті қатар ұстанған осындай тұлғаның тағылымды өмірі ұлт жадында мәңгі сақталып, келешек ұрпаққа рухани күш беретін асыл қазына болып қала бермек.
Нұрхан ӘБДІХАЛЫҚОВ,
Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің «Біліктілікті арттыру және қосымша білім беру» орталығының жетекшісі,
Педагогика ғылымдарының магистрі
Жылдам ақпарат алу үшін Facebook, Instagram желілері мен Telegram каналымызға жазылыңыз!