Сот сарапшылары заттай дәлелдерді сот үшін дәлелге қалай айналдырады
Сот сарапшысының жұмысы барынша жоғары шоғырлануды және жауапкершілікті талап етеді. Қателік адам тағдырына әсер етуі мүмкін. Сарапшылар болжам жасамайды — олар тек нақты деректермен жұмыс істейді. Олардың қорытындылары ғылыми әдістерге, зерттеулерге және дәл өлшемдерге негізделеді. Көбіне олардың еңбегі «көзге көрінбей» қалады, алайда дәл сол жұмыс соттағы негізгі дәлелдер базасына айналады. Сарапшы қорытындыларынсыз қазіргі тергеуді елестету мүмкін емес.
Сот сарапшылары — басқалардан көбірек көре алатын адамдар. Олар көпшілік байқамайтын іздерді «оқиды» және бәрі жасырылғандай көрінген жерде ақиқатты қалпына келтіруге көмектеседі.
Оқиға орны қаралып, айғақтар мұқият қапталып, мөрленген кезде негізгі жұмыс аяқталғандай көрінеді. Бірақ шын мәнінде дәл осы сәтте тергеудің ең нақты кезеңі — зертханалық кезең басталады. Мұнда шу да, қуғын да жоқ, бірақ микроскоптар, хаттамалар және қатаң ғылым бар. Әрбір заттай дәлел сот сарапшысына жай ғана зат ретінде емес, өзіндік тарихы бар нысан ретінде түседі. Қайдан табылды, кім тәркілеген, қалай қапталған — бәрі маңызды.
Алдымен сарапшы қаптаманың бүтіндігін тексереді: мөрлерді, қолтаңбаларды және таңбалауды. Кез келген сәйкессіздік кейінгі қорытындыларға күмән келтіруі мүмкін. Мұнда ұсақ-түйек болмайды. Тіпті пакетті ашу да — қатаң реттелген процесс. Сарапшы әрбір детальды тіркейді: қаптаманың жағдайын, зақымдардың бар-жоғын, мөрлер мен қолтаңбалардың болуын және сипаттамаға сәйкестігін. Тек содан кейін ғана зерттеу басталады.
Кинофильмдердегідей мұнда ешкім «көзбен» қорытынды жасамайды. Жұмыс көзге көрінбейтін микроскопиялық белгілер деңгейінде жүргізіледі.
Одан әрі криминалдық сериалдарда көрсетілмейтін кезең басталады. Сарапшы жай ғана «қарамайды» — ол зерттейді: микроскоп арқылы; өлшеу құралдарын қолдана отырып; әр кезеңді міндетті түрде фотофиксациялау арқылы. Егер бұл аяқ киім ізі болса — оны үлгілермен салыстырып, бедері мен тозуы талданады. Егер гильза болса — соққыштың және механизмнің микробелгілері зерттеледі, қару механизмінің микроскопиялық іздері қарастырылады. Егер мата болса — талшықтардың сәйкестігі анықталады.
Әрбір әрекет тіркеледі және әрбір қорытынды тексерілетін болуы тиіс. Негізгі міндет — жай ғана сипаттау емес, салыстыру.
Сарапшы мына сұрақтарға жауап береді: Із нақты бір объектімен қалдырылған ба? Оқ осы қарудан атылған ба? Бөлшектер бір-біріне сәйкес келе ме? Табылған объектілер өзара байланысты ма?
Сарапшы болжам жасамайды — ол анықтайды. Ал егер деректер жеткіліксіз болса, ол соны ашық жазады. Кейде ең адал әрі маңызды қорытынды былай естіледі: «Анықтау мүмкін емес».
Жұмыстың нәтижесі — сараптамалық қорытынды. Бұл жай пікір емес, процессуалдық құжат, онда қолданылған әдістер сипатталып, нәтижелер тіркеліп, қорытындылар тұжырымдалады. Дәл осы құжат кейін сотта қаралады. Зертханаға дейін бұл — жай зат. Одан кейін — дәлел. Сот сарапшысының еңбегі көпшілікке көрінбейді, бірақ көбінесе шешуші рөл атқарады. Біреулер қылмыскерді іздесе, енді біреулер ақиқатты дәлелдейді. Және олар мұны сөзбен емес, фактілермен жасайды.
Дәл сараптамалық зерттеу кезеңінде заттай дәлел дәлелдемелік мәнге ие болады. Мұнда интуицияға орын жоқ — тек әдіс, ғылым және қатаң рәсім бар.
Жанат Досмағанбетова Изхановна
Қызылорда облысы бойынша Сот сараптамасы институтының бас сарапшысы
Жылдам ақпарат алу үшін Facebook, Instagram желілері мен Telegram каналымызға жазылыңыз!