Бейсенбі, 29 шiлде, 14:34

  • Қаз
  • Qaz

Бізге жаңалық
жіберіңіз:

+7(702)932-52-25
Жаңа шығарылым
№59 (1761)
26.07.2021
PDF мұрағаты

Төріңізде домбыра ілулі тұр ма?

03.07.2021

2084 0

Қазақ халқына қос ішекті домбыра туралы ақпарат берудің өзі артық. Өткенімізден сыр шертіп, тарихымызды көз алдымызға әкелетін аспаптың қадірін барша қазақ біледі. Оның қасиетін жүрегімен ұғынады.

Ақын Қадыр Мырза Әлі «Екі ішектің бірін қатты, бірін сәл-пәл кем бұра, нағыз қазақ – қазақ емес, нағыз қа­зақ – домбыра!» деп жырлағандай, біздер үшін қазақ пен домбыра егіз ұғым. Оны бір-бірінсіз елестету әсте мүмкін емес. Қазақ халқының мәдениеті мен әдебиеті, терең тарихы осы аспаппен үндесіп жатқандай көрінеді. Сонау ерте заманда ата-бабамыз бұл аспапта еркін ойнап, қос ішектен талай кереметті тудырған. Бар сүйініш-күйінішін домбыра үнімен жеткізген. Сондықтан ұрпақтан-ұрпаққа бабамыздың көзіндей аманат болып жеткен бірден-бір асыл қазына.

Күй анасы Дина Нұрпейісованың «Домбыра шерткенде оны адамша сөй­летіп, сол арқылы белгілі бір күйдің мән-мазмұнын тыңдаушыға толық жеткізу керек» деген қанатты сөзімен домбыраның қасиетін аңғару қиын емес. Домбыраның шығу тарихы туралы түрлі аңыздар бар. Сол аңыздардың бірінде: Ертеде бір аңшы жігіт биік таудың қиясын, қалың қарағайдың арасын тұрақ еткен бұғы, маралды аулап, кәсіп етіпті. Бірде қанжығасы майланып, теңбіл марал атып алады. Оны етекке түсіру үшін ішек-қарнын ақтарып, алып тастайды. Содан арада айлар өткен соң әлгі жігіт аң атуға ұрымтал жер еді ғой деп, баяғы теңбіл маралды атқан маңға бет алады. Сол сәтте құлағына бір ызыңдаған дауыс естілгендей бола­ды. Барлап қараса, өткенде атқан маралдың ішегін қарға-құзғын іліп ұшқан болу керек, қарағайдың бұтағына қос тін болып керіліп қалғанын көреді.  Ызыңдаған дыбыстың содан шығып тұрғанын аңғарады. Бұтақтарға керіле кепкен оны сәл ғана жел тербесе ызыңдап, әдемі әуен шығарады. Оның өзі бірде уілдеп, бірде сарнап, енді бірде сыңсып жылағандай болып, аңшы жігітті алуан түрлі күйге түсіреді. «Мына қос ішекке тіл бітейін деп тұр екен, бір амал жасайын» деген оймен оны үйге алып келеді. Сөйтіп, ағаштан бір аспап жасап, соған әлгі қос ішекті тағады. Тартып көрсе, шынында да тіл біткендей күмбірлеп қоя береді. Ерек­ше үн мергеннің ғана жанын жады­ратып қоймай, тыңдаған жанның бәрін ұйытады. Осылайша ол көптің сүйіп тыңдайтын аспабына айналған деседі. Бұл қазақтың ұлттық мұрасы домбыра мен күмбірлеген күй ұғымының дүниеге келуі туралы ел аузында қалған «Қос ішек» аңызы еді.

«Қазақ пен домбыра егіз ұғым» деп бекер айтылмаса керек. Жалпақ жұртқа қазақты танытқан да қасиетті қара домбыра. Күй атасы Құрманғазы «Балбырауын» күйін Браун деген неміс ұлығын күтуге дайындалып жатқан орыс патшасының сарайында шығарған екен. Әрине, бұл күй қонақтың дәрежесіне айтылған мадақ емес, қазақ деген дауылпаз дала жұртының мінезі мен болмысын паш еткен туынды болатын. Орыс ұлықтарының алдына бару сәтін пайдаланып, күйші халқымызға тән батырлық рухын суреттеген көрінеді.

Бұрын исі қазақтың делебесін қоз­дыратын қасиетті қара домбыра әрбір шаңырақтың төрінде тұрушы еді. Аса шеберлікпен жасалған дүние есіктен енген жанның назарын бірден өзіне аудартады. Ал үйге сыйлы қонақтар келген жағдайда қара домбыра күм­бірлей жөнеліп, үйдегі үлкендер домбы­ра­мен өлең айтып, күй тартушы еді. Себебі аға буынның домбыра шерте алатын қабілеті зор болды. Тіпті бірінен кейін бірі іліп әкетіп, лезде жал­ғастырып кете беретін. Ал қазір ше? Жиналған 10 адамның біреуі домбыра шерте алса, қуанасың. Расымен де, түрлі жиын-тойларда домбырамен кеш көркін аша түсетін жандарды кездестіру күн өткен сайын қиындап барады. Тіпті, үй біткеннің төрінен табылатын үкілі домбыраны қазір бір ауылдан іздеп табудың өзі қиын. Той-жиын бола қалса, домбыра іздеп ауыл кезіп кететін жағдай жиі болып тұрады. Бүгінде оны тек көнекөз қариясы, не домбыра шертетін адамы бар бірлі-жарым шаңырақтан ғана кездестіреміз.

Қарап отырсаңыз, тарихтан сыр шерт­кен домбырадан төгілген күй мен шырқалған ән де терең мағына жатыр. Ұлы даланың өлмейтін өр рухын күй­шілер бізге осы аспаптың құдіретті үнімен жеткізді. Яғни, қазіргі заманның тілімен айтсақ, біздің нағыз ұлттық брендіміз.

Ал бүгінде жастардың ұлттық ас­папқа қызығушылығы азайып бара ма? Байқап қарасақ, бұл бағыттағы мәсе­лені талқылауға келгенде қашанда айтылар пікір қақ бөлініп, екіжақты ой қалыптасады. Бірі домбыраның құлағында ойнайтын ұрпақ әлі де бар және бола береді десе, енді бірі домбыра тартатын жас буын қатары азайды дегенді алға тартады. Орайы келгенде мамандар пікірін де тыңдадық.

– Еліміздің өзге өңірлеріне қара­ғанда Сыр елінің өнерге деген құр­меті мен қызығушылығы ерекше. Бір кездері домбыра тарта алатын жан­дар қатарының азайып кеткені рас. Бірақ соңғы жылдары ашылып жатқан түрлі үйірмелердің, музыкалық колледждерде домбырадан бөлек, жыр-терме мамандықтары бойынша маман даярлайтын кафедралардың арқасында бұл мәселе өзінің оң шешімін тауып келе жатыр. Домбыраның замана ағысымен жандануына түрлі республикалық, халықаралық байқаулардың да ықпалы зор. Оның үстіне қазір қай ауданға бара қалсаңыз да, ол жақтан арнайы жыр мектептерінен бөлек, сыныптар мен үйірмелердің ашылғандығын бай­қайсыз. Оларға қатысып жатқан балалар қатары өте көп. Өзім де осы салада жүргендіктен бұл мәселенің мән-жайы маған етене таныс. Болашақ жыршы-термеші әншілерді дайындайтын кезде де алдымен домбыра үйретеді. Мәселен, қазір күй сабағы оқу кестесіне енді. Яғни, түлектердің даусы, аспапта ойнау шеберлігі де назарда болады. Қазірдің өзінде мектеп оқушыларының домбыраға деген қызығушылығы өте жоғары. Соңғы жылдары «Қызылжарма» мәдениет үйінің жанынан құрылған «Балқаймақ» домбыра үйірмесіне жүз­деген оқушы қатысып, домбыра тар­тудың қыр-сырын үйреніп, күйлерді жаттады. Сондай-ақ түрлі байқауларға қатысып, жеңімпаздар қатарынан көрі­ніп жүр. Атап айтсақ, жақында өткен «Қорқыттан қалған қоңыр үн» облыстық балалар шығармашылығы байқауында шәкіртім Амандос Қалдыбай 3 орынды жеңіп алды, – деді «Қызылжарма» мәдениет үйінің әдіскері, домбырашы Ақманат Бекетова.

Домбырашының бұл сөзін Қазанғап атындағы музыкалық колледжінің ха­лық аспаптары бөлімінің меңгерушісі Әлімжан Әбсадықов та қолдайды. Оқытушы оқу орнынан жастарды күй­шілік өнерге баулитын арнайы ма­мандықтың ашылғанына 40 жылдан астам уақыт болғанын айтады. Оның сөзінше, бұл мамандыққа сұраныс та, талапкерлер қатары да жоғары көрінеді.

– Домбыра мамандығы бізде музы­калық колледж ашылғалы бері бар. Бұған дейін өнер ордасынан қаншама шәкірт түлеп ұшып, бүгінде республиканың түкпір-түкпірінде өнер көрсетіп жүр. Музыкалық білімі болмаса да, бізге домбыра үйренген балалар көп келеді. Жыл сайын халық аспаптар бөліміне 30-дай оқу гранты бөлінсе, оның 12-13-ке жуығы домбыра мамандығына тиесілі. Ал мұнымен қоса ақылы түрде де оқуға ниетті жастар қатары мол. Бізде жыл сайын барлығы 15-тен аса домбыра тартудың маманы кәсіби тұрғыда білім алып шығады, – деді ол.       

Мұндағы жас домбырашылар түрлі байқауларда бақ сынап, жеңіс тұғырынан көрініп жүр. Олардың 85 проценті оқу бітіргеннен кейін ірі қалалардағы өнер академиясына оқуға түсіп, білімін жетілдіреді. Ал қазіргі таңда қаладағы өнер мектебінің жалпы ұлт-аспаптар бөлімінде 130-дан астам жас білім алса, оның 70-80-ге жуығы домбыра үйренуге ниет білдірген өрендердің үлесінде екен. Мұндағы әрбір баланың әбден машықтанғаны соншалық талдырмыш саусағы домбыра шанағында жеңіл жылжып, аспап пен көңіл пернесін дөп басуда өте шебер-ақ.

Бүгінде жерлесіміз Біржан Ділманов ата жолын қуып, домбыра жасайтын өз шеберханасын ашқан. Он саусағынан өнер тамған шебер ағаштан түрлі бұйым­дар істейді.  Басты кәсібі – дом­быра жасау. Ол сүйікті ісін 20 жыл бұрын бастаған. Шебер домбыраны аз дегенде 10 күнде жасаса, ең ұзағын 3 айда бітіреді екен.

– Ұсталық қасиет әкем Базарбектен дарыған. Бүкіл Ділманов әулеті осы кәсіппен айналысамыз. Үлкен ағамыз Сапарбек домбыра жасайтын цех ашып, осы істі бірінші болып қолға алды. Қазір оның ізін біз жалғап келеміз. Нұр-Сұлтан, Алматы қалаларында ше­берхана филиалдары жұмыс істейді. Біздің шеберханада 15 станок бар. Оның әрқайсысын пайдалануда аса ұқыптылық пен икем керек. Әр дүние­ні сапалы әрі сәнді етіп жасауға ба­рынша күш саламыз. Домбыраны бір ай істесем де сапалы болғанына баса назар аударамын. Қазіргі кезде сатып алушылар өздері іздеп келіп, жиі тапсырыс береді, – деді «Жетіген саз аспаптар» ЖШС шеберханасының жетекшісі Біржан Ділманов.

Соңғы жылдары ұмыт бола бас­таған дәстүрлерді қайта жаңғырту мақсатында түрлі жобалар қолға алынуда. Солардың бірі «Домбыра пати», «Домбыра фест» шаралары Қазақстанның түкпір-түк­пірінде дәс­түрлі түрде ұйымдасты­рылуда. Ашық аспан астындағы бұл игі шара өнерге құштар жастар тарапынан қолдау тауып, дәстүрге айналғаны көңілге қуаныш ұялатады.  Аталған жобаның аты мен затына бай­ланысты сын пікір айтылса да, ұлттық құндылықты насихаттаудың жаңа фор­матының орны ерекше болып тұр. Себебі жас ұрпақты киелі өнердің құдіретін ұғындырып, қызығушылығын оятуда бұл әдістің маңызы зор. Оның қыруар қаржымен өтетін жаттанды мерекелік жиындардан әлдеқайда артық екендігі де сондықтан болар.             

Ұлттық өнердегі мұндай жетістік­ті көріп іштей қуанасың. Өйткені бұл – қазақ үшін аса қастерлі дүние. Дом­быраны шерте білу – ата дәстүрге бойлап, бойға сіңіре білу. Атадан қал­ған баға жетпес мұрамызды жас ұрпақ өз деңгейінде құрметтеп, келер буынға аманат етсе, нұр үстіне нұр болмақ. Ғалымдардың пайымдауынша, кімде-кім домбыра құдіретін шын ұғынса, психология, физика, математика, та­рих, педагогика ғылымдарының бар­лығын оңай меңгере алады деседі. Бұл домбыраның біз біле бермейтін қасиетін аңғартса керек. Ендеше, әрбір иісі қазақтың бұл жәдігерді ұлттық құндылықтың бірегейі ретінде қастерлеуі парыз.

Ақмарал ҚАДЫРХАНҚЫЗЫ

Пікірлер жоқ. Бірінші болыңыз!

Пікір жазыңыз

Тағы да оқыңыз: