Қазақстанда кепілсіз тұтынушылық несие беру соңғы алты жылдағы қарқынын баяулатты. Соңғы бірнеше жылда бұл көрсеткіш жыл сайын орта есеппен 32%-ға өсіп келсе, 2025 жылы өсім 14,6%-ға дейін кеміді. Ал 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында несие портфелі бары-жоғы 3,1%-ға артты, – деп хабарлайды kursiv.media
Бұл бетбұрыс Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің (ҚНРДА) халықты шамадан тыс қарызға батудан қорғау үшін қабылдаған кешенді шараларының нәтижесі. Реттеуші несие беру ережелерін әдейі қатаңдатып, осы нарықты сауықтыруға бағытталған екі заңнамалық пакетті іске асырды.
Қарыз жүктемесін азайту үшін не істелді?
Ең алдымен, Агенттік несиенің шекті бағасы мен оны ұсыну шарттарын қайта қарады. Жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесінің шегі кепілсіз займдар бойынша 56%-дан 46%-ға дейін төмендетіліп, несиенің ең жоғары сомасы банктер үшін 9,5 млн теңге, ал микроқаржы ұйымдары (МҚҰ) үшін 4,8 млн теңге деңгейінде шектелді.
Сонымен бірге, айлық төлемді жасанды түрде азайту арқылы жалпы үстеме қайтарымды көбейтетін 5 жылдан астам мерзімге кепілсіз несие беру тәжірибесіне толық тыйым салынды.
Бұған қоса, бұрынғы қарыздарын жабу үшін жаңа несие алатын «қарыз спиралінің» туындауына жол бермеу мақсатында мерзімі өткен берешегі бар азаматтарға қайта несие беру ережелері де күшейтілді.
Енді банктерде 30 күннен, ал МҚҰ-да 1 күннен астам төленбеген азаматтарға жаңа тұтынушылық несие берілмейді. Сонымен қатар, банктердің өзін тәуекелі жоғары несиелерді жаппай үлестіруден шектеу үшін Агенттік 2026 жылдың 1 сәуірінен бастап капиталдың секторлық буферін енгізді және ұзақ мерзімді қауіпті несиелер бойынша капиталға қойылатын резерв талаптарын арттырды.
2027 жылдан бастап енгізілетін жаңа ережелер
Агенттік 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енетін жаңа нормативтік актілер пакетін бекітті. Бұл құжаттар қаржы өнімдерін басқарудың жаңа жүйесін енгізіп, банктер мен МҚҰ-ға өнімді ұсынбас бұрын клиентттің қаржы мүмкіндігіне қаншалықты сәйкес келетінін тексеруді міндеттейді.
Егер қаржы өнімі тұтынушыға зиян келтіретін болса, компания оны нарықтан алып тастауға немесе шарттарын өзгертуге мәжбүр болады.
Осы жүйенің аясында қаржы қызметтерін тұтынушылар құқықтарын соттан тыс қорғайтын Қаржы омбудсманы институтының ролі де артады.
Омбудсман қызметіне бірыңғай стандарттар бекітіліп, оның қабылдаған шешімдері барлық банктер, МҚҰ және коллекторлық агенттіктер үшін орындалуы міндетті болып белгіленеді. Сонымен бірге, 2027 жылдан бастап азаматтың жиынтық қарызының оның жылдық табысына қатынасы коэффициенті де қолданысқа енгізіледі.
Проблемалық қарыздарды реттеу және коллекторлар жұмысы
Проблемалық несиелермен жұмыс істеу аясында негізгі жауапкершілік қайтадан несиені берген бастапқы кредиторларға жүктелді. Осыған байланысты, проблемалық тұтынушылық қарыздарды коллекторлық агенттіктерге сатуға 2027 жылғы 1 мамырға дейін мораторий енгізілген.
Мораторий қолданылған кезеңде банктер мен МҚҰ азаматтардың төлем қабілетін қалпына келтіру үшін қайта құрылымдау, төлем мерзімін ұзарту және айыппұлдарды кешіруді өздері іске асыруы керек.
Бұл қадам айтарлықтай нәтиже беріп, коллекторлардағы проблемалық борышкерлер саны 877 мыңнан 341 мыңға дейін, яғни 61%-ға қысқарды. Тек 2025 жылдың өзінде қаржы ұйымдары 814,3 млрд теңгенің берешегін реттеп, 142,5 мыңнан астам әлеуметтік осал азаматтың қарызын толығымен кешірді.
Ал бірнеше кредиторға қарызы бар азаматтар үшін 2026 жылғы 1 шілдеден бастап Finkelisim.kz бірыңғай цифрлық платформасы іске қосылды. Мұнда азаматтар «бір терезе» қағидаты бойынша барлық банктер, МҚҰ және коллекторлармен бір мезгілде келіссөз жүргізіп, берешекті соттан тыс уағдаластықпен шеше алады.
Жылдам ақпарат алу үшін Facebook, Instagram желілері мен Telegram каналымызға жазылыңыз!