Сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында сот сараптамасын тағайындау — бұл арнайы ғылыми білімнің көмегімен жаңа дәлелдемелер алуға бағытталған тергеушінің немесе анықтаушының іс жүргізу әрекеті.
Тағайындау тәртібі:
- Қаулы: Тергеуші негіздемелерді, сараптама түрін, сарапшыға қойылатын сұрақтар тізбесін және зерттеу объектілерін көрсете отырып, уәжді қаулы шығарады.
- Таныстыру: Тергеуші күдіктіні, айыпталушыны және олардың қорғаушыларын қаулымен таныстыруға міндетті. Процеске қатысушылардың қосымша сұрақтар қою немесе сарапшыдан бас тарту (отвод) туралы өтініш беруге құқығы бар.
- Материалдарды тапсыру: Барлық қажетті объектілер мен іс материалдары сараптама мекемесіне немесе нақты сарапшыға жіберіледі.
ОСЫ САТЫДАҒЫ САРАПТАМА ТҮРЛЕРІ
• Бастапқы: туындаған мәселелерді шешу үшін алғаш рет жүргізіледі.
• Қосымша: бірінші қорытынды толық болмаған немесе жеткілікті дәрежеде түсінікті болмаған жағдайда тағайындалады.
• Қайталама: бірінші сараптама қорытындыларының негізділігіне немесе дұрыстығына күмән туындаған жағдайда жүргізіледі.
• Комиссиялық және кешенді: бірнеше сарапшының қатысуын немесе білімнің әртүрлі салаларын талап ететін күрделі зерттеулер үшін қолданылады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінде (ҚР ҚПК) сот сараптамасын тағайындау 35-тараумен (270–289-баптар) реттеледі.
Негізгі ережелер:
• Негіздеме: Сараптама іс мән-жайларын тек арнайы ғылыми білім негізінде ғана анықтау мүмкін болған жағдайда тағайындалады.
• Кім тағайындайды: Қылмыстық процесті жүргізуші орган (тергеуші, анықтаушы) немесе қатысушылардың өтінішхаты бойынша тергеу судьясы.
• Құжат: Сот сараптамасын тағайындау туралы қаулы шығарылады.
Міндетті түрде сараптама тағайындау (ҚР ҚПК-нің 271-бабы)
Сараптаманы тағайындау мен жүргізу мыналарды анықтау қажет болған жағдайда міндетті болып табылады:
- Өлім себебін.
- Денсаулыққа келтірілген зиянның сипаты мен ауырлық дәрежесін.
- Күдіктінің, айыпталушының немесе жәбірленушінің жасын (құжаттар болмағанда немесе олардың дұрыстығына күмән туындағанда).
- Адамның есі дұрыстығына немесе өз мүдделерін қорғау қабілетіне күмән болған жағдайда оның психикалық немесе физикалық жай-күйін.
- Өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы қолданылуы мүмкін қылмыстар жасалған кездегі психикалық жай-күйін.
Тағайындау тәртібі (ҚР ҚПК-нің 272-бабы)
ҚР ҚПК-нің 272-бабына сәйкес, сот сараптамасын тағайындау туралы қаулы — бұл сарапшыны зерттеу жүргізуге міндеттейтін негізгі іс жүргізу құжаты. - Қаулы шығару: Онда негіздемелер, сараптама түрі, сұрақтар тізбесі және зерттеу объектілері көрсетіледі.
- Қатысушылардың құқықтары: Күдіктінің, айыпталушының және жәбірленушінің мынадай құқықтары бар:
- Сараптама басталғанға дейін қаулымен танысу.
- Сарапшыға мәлімделген қарсылықты (отвод) білдіру.
- Қосымша сұрақтар қою туралы өтініш жасау.
- Сараптаманы нақты мекемеде немесе нақты адамның жүргізуі туралы өтінішхат беру.
ҚАУЛЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
Қаулы дәстүрлі түрде үш бөлімнен тұрады:
Кіріспе бөлімі:
• Шығарылған күні мен орны.
• Қаулыны шығарған тұлғаның лауазымы, тегі мен аты-жөнінің бас әріптері.
• Қылмыстық іс нөмірі.
Сипаттау-уәждік бөлімі:
• Істің сараптамаға қатысы бар мән-жайларының қысқаша мазмұны (фабуласы).
• Арнайы ғылыми білімді қолдану қажеттілігінің негіздемесі (неліктен дәл осы жерде сарапшының көмегі қажет екендігі).
Негізгі бөлімі (ең маңызды бөлім):
• Сараптама түрі (мысалы, сот-медициналық, баллистикалық).
• Жүргізу кімге тапсырылады (нақты сарапшыға немесе сот сараптамасы органының басшысына).
• Сарапшының алдына қойылған сұрақтар (олар анық, нақты болуы және арнайы білім шеңберінен шықпауы тиіс).
• Сарапшының иелігіне берілетін объектілер мен материалдардың тізбесі (заттай дәлелдемелер, салыстыруға арналған үлгілер, медициналық карталар, хаттамалар).
• Зерттеу барысында объектілерді ішінара жоюға немесе олардың қасиеттерін өзгертуге рұқсат беру (немесе тыйым салу).
ҚР ҚПК бойынша маңызды жайттар
• Таныстыру: Тергеуші материалдарды сараптамаға жібергенге дейін күдіктіге және оның қорғаушысына қаулыны көрсетуге міндетті (объективті себептер бойынша бұл мүмкін болмаған жағдайларды қоспағанда). Бұл туралы хаттама толтырылады (ҚР ҚПК-нің 274-бабы).
• Сарапшының құқықтары: Егер қаулыда мәліметтер жеткіліксіз болса, сарапшы қосымша материалдар беру туралы өтінішхат беруге құқылы.
С.Молжанов,
Бас сарапшы
Жылдам ақпарат алу үшін Facebook, Instagram желілері мен Telegram каналымызға жазылыңыз!