«Бала культі» сөзінің астарында балаға деген махаббаттың артуын ғана емес, қазіргі қоғамдағы адамның өмір өлшемдерінің өзгеруін көруге болады. Баланы жақсы көру – адамзаттың ең табиғи, ең қасиетті сезімдерінің бірі. Бірақ бала отбасының бір мүшесі болудан қалып, бүкіл отбасының өмірлік мәніне, барлық шешімнің жалғыз өлшеміне, ата-ананың орындалмаған арманы мен әлеуметтік мәртебесінің көрінісіне айнала бастағанда, махаббаттың өзі басқа сипатқа ие болады.
Бұрын ата-ана «баламды өмірге дайындауым керек» деп ойласа, бүгін кейде «өмірді балама бейімдеуім керек» деген ұстаным байқалады. Баланың жолындағы барлық кедергіні алып тастау, оның көңілін қалдырмау, ештеңеден кем қылмау, әр тілегін орындау, әр қиындықтан қорғау ата-аналық қамқорлықтың өлшеміне айналып барады. Бірақ адам баласы өмірге тек жайлылық үшін келмейді. Өмірдің өзінде күту бар, шектеу бар, жеңіліс бар, еңбек бар, жауапкершілік бар, жоғалту бар. Егер бала осының бәрінен үнемі қорғалып өссе, ол өмірге дайындалмайды, өмірді өзіне қызмет ететін орта ретінде қабылдауға үйренеді. Мұндағы ең үлкен парадокс та осында: ата-ана баласын қиындықтан қорғап отырып, оны қиындыққа төтеп бере алмайтын етуі мүмкін. Балаға бәрін беру – оны бәріне қабілетті етеді деген сөз емес. Керісінше, шамадан тыс қамтамасыз ету кейде ішкі қуатты әлсіретеді. Өйткені адамның мінезі көбіне дайын игіліктен емес, сол игілікке жету жолында күш салудан қалыптасады. Қанағат та бар нәрсенің көптігінен емес, оның қадірін түсінуден туады. Жауапкершілік те біреудің сен үшін бәрін жасап беруінен емес, өзіңе бір нәрсенің аманат етілуінен қалыптасады.
Бүгінгі «бала культінің» тағы бір терең себебі – ата-ананың өз өмірінің мәнін баланың өміріне көшіріп қоюы. Адам өзінің жеке арманын, кәсіби мақсатын, рухани ізденісін, ерлі-зайыптылық қарым-қатынасын, қоғам алдындағы міндетін кейінге ысырып, «мен енді тек балам үшін өмір сүремін» деген түсінікке бой алдырады. Сырттай қарағанда бұл үлкен құрбандық сияқты көрінеді. Бірақ мұның ішінде байқалмайтын бір қауіп бар: бала ата-ананың өмірінің мағынасына айналған кезде, ол өз өмірін өз бетінше құруға еркіндік таба алмай қалуы мүмкін. Оның таңдауы ата-ананың үмітін ақтауға, оның жетістігі ата-ананың өз-өзін бағалауына, оның қателігі ата-ананың ұялуына айналады. Сонда бала жеке тұлға болудан бұрын ата-ананың жобасына айналады. Бір ата-ана баласынан өзі болмаған адамды көргісі келеді, екіншісі өзінде болмаған мүмкіндікті бергісі келеді, үшіншісі баласының жетістігі арқылы қоғамға өзінің кім екенін дәлелдегісі келеді. Бала мұндай жағдайда өзінің өмірін емес, ата-анасының аяқталмаған өмірін сүре бастауы мүмкін. Бұл – махаббаттың ең нәзік парадокстарының бірі: біз кейде жақсы көрген адамымызға өзіміздің қалаған өмірімізді беруге тырысып, оның өз өмірін сүру құқығын байқамай шектейміз. Шын мәнінде, бала ата-ананың меншігі емес. Ол – ата-анаға уақытша сеніп тапсырылған дербес болмыс. Ол бізден тарағанымен, тағдыры бізге тиесілі емес. Оның болашағын жоспарлауға болады, бірақ оның жанын иеленуге болмайды. Оған бағыт көрсетуге болады, бірақ оның орнына жол жүруге болмайды. Оны қорғауға болады, бірақ өмірдің барлық дауылынан мәңгілікке қалқалауға болмайды. Баланы жақсы көру – оның әр қалауын орындау емес, оның қалауы мен қажеттілігінің айырмасын ажырата білу. Кейде балаға ең үлкен махаббат – «иә» деу емес, «жоқ» деп айту. Кейде сыйлық беру емес, еңбекке үйрету. Кейде жолын ашу емес, өз аяғымен жүруге мүмкіндік беру. Кейде қатесін түзеп беру емес, оның салдарын сезінуге жағдай жасау. Өйткені балаға өмірді тегістеп беру оңай, ал өмірдің кедір-бұдырынан сүрінбей өтетін мінез қалыптастыру қиын.
Қазіргі ата-ананың алдында тұрған ең күрделі міндеттің бірі де осы: баланы бақытты ету мен бақытқа қабілетті ету – екі түрлі нәрсе екенін түсіну. Біріншісі сыртқы жағдайға тәуелді, екіншісі адамның ішкі сапасына байланысты. Біз баламызға жақсы мектеп, жақсы үй, жақсы киім, жақсы телефон, жақсы білім бере аламыз. Бірақ оған сабырды сатып алып бере алмаймыз, қанағатты сыйлыққа орай алмаймыз, ар-ұятты дайын күйінде ұстата алмаймыз, өмірдің мәнін оның орнына тауып бере алмаймыз. Мұның бәрі баланың өз ішінде біртіндеп қалыптасуы керек. Сондықтан бала тәрбиесінің мақсаты – баланы әлемнің орталығына қою емес, оны әлемдегі өз орнын таба алатын адам етіп қалыптастыру. Бала «бәрі мен үшін» деген түсінікпен емес, «мен де осы дүниенің бір бөлшегімін, менің де жауапкершілігім бар» деген түсінікте өсуі керек. Ол ата-анасынан тек «сен біз үшін қымбатсың» дегенді емес, «сенің де бір күні өзгеге қажет болатын адам болуың керек» дегенді естуі қажет. Себебі адамның кемелдігі алғанымен емес, бергенімен өлшенеді. Балаға тек құқықтарын үйретіп, міндеттерін ұмытып кетсек, оның еркіндігін өсіргендей көрінгенімізбен, жауапкершілігін әлсіретуіміз мүмкін. Ал жауапкершіліксіз еркіндік – адамның өзіне де, айналасына да ауыр жүк. «Бала культінің» тамыры тағы бір маңызды құбылыспен байланысты: бүгінгі адам өз өмірінің мағынасын тұтыну мен жайлылықтан таба алмаған кезде, бар мағынасын баласына шоғырландырады. Бұрын адамның өмірінде қауым, еңбек, сенім, дәстүр, ұрпақтар сабақтастығы, елге қызмет ету сияқты кең ұғымдар маңызды орын алса, бүгін олардың орны кейде жеке отбасының шағын әлемімен ғана шектеліп қалады. Сөйтіп «мен» және «менің балам» деген шеңбер үлкейген сайын, «біз» деген кеңістік тарылуы мүмкін. Ал балаға шектен тыс бағдарланған отбасы кейде қоғам алдындағы жауапкершілікті де ұмыта бастайды: «Менің балама ғана жақсы болса болды» деген ұстаным қалыптасады. Бірақ адам баласын тек өзіне емес, қоғамға да тәрбиелейді. Өз баласының бақыты үшін өзге баланың құқығын таптамау, өз баласына мүмкіндік бере отырып, басқаға әділетсіздік жасамау, өз ұрпағының болашағын ойлай отырып, келесі ұрпаққа қандай әлем қалдыратынын ойлау – нағыз ата-аналық жауапкершіліктің кең мағынасы осында. Сондықтан мәселе балаға деген махаббатты азайтуда емес, махаббаттың сапасын өзгертуімізде. Баланы өзімізге байлап қою емес, өмірге еркін жіберуге дайындау; оны өз арманымыздың жалғасына айналдыру емес, өзінің жолын табуына жағдай жасау; барлық қиындықты алып тастау емес, қиындықтың ішінде адам болып қалуға үйрету – шынайы махаббат осы шығар. Бала біздің өміріміздің мәні болмауы мүмкін, бірақ біздің өміріміздегі ең үлкен аманаттардың бірі болуы мүмкін. Оның үстіне ата-ана да баласының көлеңкесінде өмір сүрмеуі керек. Өйткені балаға «сен үшін өмір сүрдім» деген сөздің салмағы кейде махаббаттан да ауыр тиеді. Бала ата-анасының өмірін өтеуге міндетті емес. Ол біздің қарызымызды өтеу үшін емес, өз тағдырын табу үшін дүниеге келеді. Біз оған өмір береміз, бірақ өмірінің мәнін бере алмаймыз. Біз оған есім береміз, бірақ оның болмысын анықтай алмаймыз. Біз оған қанат бітіреміз, бірақ қай бағытта ұшатынын оның өзі таңдауы тиіс. Мүмкін, қазіргі қоғамға бала культінен бұрын бала қадірін түсінетін мәдениет керек шығар. Қадірлеу – табыну емес. Сүйіспеншілік – иелену емес. Қамқорлық өмірдің барлық кедергісін алып тастау емес. Тәрбие – баланы өзіміз қалаған қалыпқа салу емес, оның бойындағы адамды ояту. Абайдың «толық адам» туралы ойларын осы тұрғыдан қайта оқуымызға болады: адамға сыртқы игілікті көбейту жеткіліксіз, оның ақылы, жүрегі, қайраты қатар жетілуі керек. Балаға да дәл солай: оның жағдайын жасау маңызды, бірақ жағдайынан бұрын ішкі тірегін қалыптастыру маңызды. Өйткені ертең оның жанында ата-анасы болмайды, дайын жол болмайды, барлық есікті ашып беретін адам болмайды. Сонда оның қолында қалған ең үлкен байлық ата-анасы жинап берген дүние емес, өзі қалыптастырған мінезі, ұстанымы, ар-ұяты, сабыры, еңбегі және өмірдің мәнін сезіну қабілеті болады. Сондықтан балаға әлемді сыйлаудан бұрын, әлемде өз орнын табатын жүрек сыйлайық. Оны өмірден қорғаудан бұрын, өмірге дайындайық. Оның әр қадамын бақылаудан бұрын, өз аяғымен жүруге үйретейік. Баланы өміріміздің орталығына қоймай-ақ, жүрегіміздің төрінде ұстай аламыз. Мүмкін, нағыз ата-аналық махаббаттың ең биік өлшемі де осы шығар: баланы өзіңе байлап қою емес, бір күні сенсіз де дұрыс өмір сүре алатындай етіп өсіру.
Ғалымжан Әбенов,
Ж.Қизатов атындағы №23 мектеп-лицей мұғалімі
Жылдам ақпарат алу үшін Facebook, Instagram желілері мен Telegram каналымызға жазылыңыз!