Жуық арада Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, өнер зерттеушісі Мүсілім Әмзенің «Қазақстан дирижерлік өнері» атты зерттеу кітабы қолыма тиген еді. Көз жүгіртіп шықтым. «Орхон» баспа үйі кескінін келістіріп шығарыпты. Кітаптың форматы да, типографиялық орындалуы да керемет. Төртінші түптемемен қатталған мұқабасының суреттік-бояулық шешімі де ерекше көз тартады.
Кітап кіріспе, негізгі үш бөлім, қорытынды және бірқатар қосымшадан тұрады. Мұндағы материалдармен таныса отырып, еліміздегі дирижерлік өнердің қалыптасу кезеңінен мол мағлұмат алуға болатынын аңғардық. Автор өз ойларын жинақтап, әрбір тарау бойынша қорытынды беріп отырған.
Зерттеудің бірінші тарауы – «Қазақстандағы дирижерлік өнердің бастауы» (1900-1945) деп аталыпты. Бұл – бірінші кезең. Онда автор өткен ғасыр басындағы түрлі тарихи деректерге ғылыми шолу, талдау жасаған. 1934-1945 жылдардағы дирижер шығармашылығының тармақталуы, опера театрының ашылуына байланысты дирижерлік өнер өкілдерінің қалыптасу үдерісіне тоқталған.
Одан әрі «Қазақстан дирижерлік өнерінің кәсіби белесі» (1945–1990) деген тақырыппен екінші кезеңді қарастырған. Оны опера театрының төңірегіне топтастырып, А.Жұбанов, Л.Шаргородский, Г.Столяров, Е.Манаев, В.Карпов, Ғ.Дуғашев, Н.Тілендиев, Ф.Мансуров, Т.Мыңбаев, Б.Жаманбаев, Р.Салаватов, Т.Әбдірашев сияқты дирижерлердің жұмысындағы жетістіктерді қарастырады. Олардың әрқайсысына тоқталып, дирижерлік репертуары, ұстаздығы, жекелеген опералық шығармаларға жасаған трактовкасына тереңдеуге тырысқан. Қазақ опералары, соның ішінде «Біржан – Сара» операсына белсене кіріскен Г.Столяровтың еңбегі ерекше көрсетілген. Оның Д.Шостаковичтің ұзақ жылдар бойы қойылымнан түсіп қалған «Леди Макбет из Мценского уезда» атты шығармасының қойылымына араласқанын, А.Даргомыжский, П.Чайковский, Дж.Россини, Ш.Гуно, басқа да көрнекті композиторлардың опералық спектакльдеріне жетекшілік жасап, тәжірибе жинақтағаны айтылған.
Г.Столяровпен бірге кезінде Қазақстанға келген Е.Манаев, Ғ.Дуғашев, В.Чернов, И.Зак, Т.Османов, В.Руттер, Р.Садықова, Р.Салаватов сияқты көрнекті дирижерлердің ғұмырбаяны мен шығармашылығы туралы толымды пікір сабақтап, бүтін бір тарихи кезеңге талдау жасалған.
Осы бөлімнің бір тармағы симфониялық оркестр дирижерлеріне арналыпты. Зерттеу мақсатқа орай Ф.Мансуров, В.Яковлев, И.Островский, Т.Мыңбаев, Т.Әбдірашевтердің дирижерлік ұстанымдары қарастырылған. Автор сөз етіп отырған соңғы дирижерлердің қызметіне біздің де куә болғанымыз бар. Айталық, Т.Мыңбаевқа дейін мемлекеттік симфониялық оркестрдің репертуары көбіне дәстүрлі музыканың төңірегінен ұзап шықпаған болса, Т.Мыңбаев өзінің дирижерлік шеберлігімен қатар композиторлық білігін де көрсетіп, заманымызға тән модерн-музыка үлгілерін оркестр репертуарына қосқан еді.
Дирижер – көптің көз алдында жүретін өнер иесі. Сол себепті мамандар ортасының оларға қоятын талаптары да болады. Кезінде дирижердің іс-қимылдарына тән үлгінің озығын Ш.Қажығалиев көрсетіп кеткен болса, бүгінде мануал әрекеттен бөлек оркестр дирижерінің музыкалық шығарманы естіп, өзіндік орындаушылық трактовка жасай білу жағы да ескеріледі. Осы тұста дирижердің музыкалық шығарманың формасын түсінуі, композитордың тақырыпты дамытудың қандай принциптерін қолданғаны, шығарманың музыкалық әуендерін вертикал (гармониялық) немесе горизонталь (полифониялық) түрде дамытқаны танылады.
Мүсілім Әмзе осындай кәсіби мәселелерге де дендеп баруға тырысқан. Оны зерттеудің екінші тарауынан байқауға болады. Мұнда автор қазақстандық дирижерлердің жеке шығармашылығы мен музыкалық репертуарына арнайы тоқталған. Қазақ топырағында еңбек етіп, дирижерлік өнердің дамуына үлес қосқан өнер иелерінің барлығын дерлік тізіп шығып, олардың опера, симфония және ұлт аспаптар оркестрінің музыкалық репертуарын қалыптастырудағы еңбегін саралаған.
Кез келген дирижердің білімі, білігі және тәжірибесін оның жетекшілігімен орындалған музыкалық шығармалар тізімінен аңғара беруге болады. Бұл мәселеде репертуардың атқаратын қызметі ерекше. Мысалы, өткен жолымызға қарап отырсақ, Қазақстандағы симфониялық оркестр дирижерлерінің барлығы бірдей әлем музыкасындағы экспрессионистік бағыттағы шығармаларды насихаттай бермеген. Көп дирижерлер Веберн, Стравинский, Шёнберг, Шнитке шығармаларына бара бермеген. Оның түрлі себептері бар.
Біріншіден, барлық дирижерлер бірдей модерн стиліндегі шығармаларды түсіне бермеген. Бұл, әсіресе, аға буын өкілдеріне қатысты. Себебі ол шығармалардың авторлары мелодизм принципінен бас тартқан еді. Мелодизм жүйесінен ХХ ғасырдың бас кезіндегі композиторлар да тартына бастаған. Бүгінгі батыста туған шығармалар үшін әсем мелодияның болуы шарт емес.
Екіншіден, ХХ ғасырдың екінші жартысындағы композиторлар музыкалық мелодизм ғана емес, тональдік жүйеден де бас тартқан. Сөйтіп, атональдік жүйені өз тәжірибелеріне арқау еткен. Бұл туралы А.Веберн: «Менің музыкалық шығармаларым абсолюттік слухы бар тыңдаушыларға арналған» деп жазып кеткен. Онда ладтық тұрақтылық, тональдік жүйе, мелодизм дегендер болмайды. Оның есесіне додекафония, сериялық техника тәсілдері қолданылады. Осыны түсінбеген дирижер, әрине, шығарманың көркемдік ерекшелігін аша алады деп айту қиын. Қазақтың кәсіби музыкасында Қ.Қожамияров, Ғ.Жұбанова, Е.Рахмадиевтер симфониялық оркестрді біршама меңгерді. Бірақ олар Батыс Еуропадағы музыка стилін еркін меңгеріп кетті деп айту қиын. Мұның дирижерлік өнерге де қатысы бар.
Қазақтың кәсіби музыкасы – кенже құбылыс. Оның қалыптасқанына бір ғасырға жуық мерзім енді болады. Аға буын композиторларымыз ұлттық үн, ұлттық нақыш, ұлттық ырғақ аясында жұмыс істеп, қазақ музыкасының ғасырлар бойғы үн-бояуын сақтап қалуға тырысты. Е.Рахмадиевтің «Құдаша-думан», «Дайрабай» атты симфониялық күйлерінде жаңалықтың лебі болды. Соның бастысы экспрессиялық ырғақтағы тональдік-модуляциялық, секвенциялық қозғалыс болатын. Мұндай музыкалық даму принципін С.Мұхамеджановтың «Шаттық Отаны», М.Қойшыбаевтың «Атырау» поэмаларынан кездестіру қиын. Олардың бірі мелодизм, екінші тематизм принципіне негізделген шығармалар болатын. Сондықтан дирижерлік өнердің де екі түрлі сатысын құрайды.
Музыка өнерінде әлемдік классика, ұлттық классика және бар. Төл композиторларымыздың симфонизмді поэма жанрынан бастағаны белгілі. Бұл ретте Қ.Мусиннің «Жайлауда», Қ.Қожамияровтың «Ризвангүл», С.Мұхамеджановтың «Шаттық Отаны» сияқты туындыларын атауға болады. Жалпы музыка тарихында «поэма» деген музыкалық форма жоқ. Классицизмнің соңын ала бере «симфониялық поэма» деген жанрдың туғаны рас. Біз айтып отырған «Шаттық Отаны» бір ғасырға жуық ұлт аспаптар оркестрінің репертуарынан түспей келеді. Оркестрге арналған партитурасының титулдық бетінен «симфониялық поэма» деген жанрлық анықтаманы оқуға болады. Бірақ осыған қатысты пікір білдірген музыка зерттеушілері болған емес.
«Поэма» мен «симфониялық поэманың» айырмасы өте зор. Біз осыны ажырата алмай келеміз. Поэма – жанр емес, шығарма атауы. Композитор шағын да болса ойлы шығармасына «поэма» деген атау беруі әбден мүмкін. «Шаттық Отаны» да сондай поэма. Ал біз оны симфониялық поэма деп жүрміз. Себебі шығармада классикалық ұғымдағы өңдеу (разработка) бөлімі жоқ. Экспозициясының тональдік құрылымы, әсіресе, негізгі партиядан қосалқы партияға өтетін модуляцияның көркемдігі жоғары емес. Оны мелодиялық модуляция десе де болады. Көп дауысты оркестрлік шығарма үшін бұл үлкен кемшілік. Симфониялық поэма жанрының классицизм мен романтизмнің арасында туғаны белгілі. Әдетте бұл бір бөлімді симфониялық шығармаға қатысты қолданылады. Оның ортаңғы бір тармағы – өңдеу. Ал «Шаттық Отаны» шығармасында ондай бөлімі жоқ. Оның орнына негізгі тақырыппен байланысы шамалы полифониялық элементтер қолданылған.
Н.Тілендиевтің «Махамбет» поэмасы да осыған жуық. Шығарманың тематизмі, даму принциптері, жалпы драматургиясы тартымды, әсерлі. Бірақ оны классикалық ұғымдағы симфониялық поэма деуге келе бермейді. Экспрессия, жойқын ырғақтық-интонациялық күш бар да, музыкалық форма жағы көмескілеу. Онда сонаталық аллегро форманың құрылымына тән белгілер байқала бермейді. Экспозициясында негізгі және қосалқы партиялардың ара-қатынасына құрылған тональдік жүйе (Т-S, D-T) сақталмаған. Поэманың өңдеу бөлімінде экспозициядағы негізгі және қосалқы партиялар одан әрі дамытылмайды. Шығармада түрлі тақырыпқа негізделген фрагментарлық құрылым үстем. Әрбір дирижер орындалғалы тұрған музыкалық шығармаға осы тұрғыдан ой жіберіп, оның формасына жаңаша талдау жасай білсе, шығарманың мазмұны да ашыла түспек. Демек, ұлт композиторларының шығармаларын орындау барысында дирижерге көп ізденіс керек.
Зерттеуде ұлт аспаптар оркестрімен жұмыс істеген Ф.Мансуров, В.Яковлев, И.Островский, т. б. қызметі біршама жинақталған. Олар көбіне ұлттық репертуармен жұмыс істеген болса, симфониялық оркестрге жаңа леп әкелген Т. Мыңбаев шығармашылығы да қамтылған. Мәселе репертуар жаңартуда ғана емес, сол жаңа шығармалардың құрылымдық, тақырыптық, композициялық-техникалық ерекшеліктерінде. Мысалы, экспрессионизм өкілдерінің шығармаларын қазақ симфониялық оркестрінің репертуарына енгізген Т. Мыңбаев болды. Сол жылдары симфониялық оркестр көптеген гастрольдік сапарларға шығып, одақ көлеміне, шетелге де танылып қалған еді. Өкінішке қарай, экспрессионизм стиліндегі шығармалар кейін симфониялық оркестр репертуарынан түсіп қалды.
Мүсілім Әмзе өз зерттеуінде қазақстандық дирижерлерді опера, симфония, ұлт аспаптар оркестрі немесе хор дирижері деп өнердің түрі бойынша жіктемей, дирижерлік өнердің жалпы қалыптасуы мен мануал техниканың дамып жетілуі тұрғысынан сөз етіпті. Осы мақсатына сай монографияда опера, симфониялық оркестрдің дамуы, музыкалық репертуары жан-жақты қарастырылған.
Т.Мыңбаев Қазақстаннан кеткен кезде түрлі музыкалық ұжымдардың дирижерге жарымай қалғаны бар. Күн тәртібінде «Симфониялық оркестрді кім басқарады?» деген мәселе тұрды. Оған Е.Рахмадиев, Қ.Қожамияров, Ғ.Жұбанова сияқты көрнекті колмпозиторлар араласып, ақыры таңдау Герберт фон Караян конкурсының дипломанты Төлепберген Әбдірашевке түскен еді. Көпшілік алғашқыда сын көзімен қараса да, Төлепберген өз жұмысын дөңгелетіп алып кетті. Біздер мемлекеттік емтиханды тапсырғанда ірі симфониялық шығармаларымызды Т.Әбдірашев басқарған симфониялық оркестр орындады. Бір аптадай оркестрмен жұмыс істеген кезде Төлепберген ағамыздың өз ісіне жетік екенін байқаған едік. Ақырында бір өзі Алматыдағы бірнеше мекемелердің дирижерлік пультін басқарғаны бар.
Зерттеудің үшінші тарауы «Тәуелсіздік жылдарындағы дирижерлік өнер» (1990-2010) деп аталыпты. Онда негізінен қазақстандық дирижерлердің техникасы мен шеберлігі қарастырылған. Сонымен бірге дирижердің жұмысына шығармашылық сипат беретін аспаптау (инструментовка) – шығарманы оркестрге лайықтап жазу тәжірибесіне тоқталыпты. Дирижер үшін музыкалық шығарманы, ән немесе күйді аспаптай білу өте қажет. Онсыз шын мәніндегі дирижердің қалыптасуы қиын.
Міне, Мүсілім Әмзенің монографиясына арқау болған өзекті мәселелердің бір парасы осы. Автор көтерген мәселелердің тарихи-танымдық және тәжірибелік сипаты айқын. Мұнда Қазақстандағы дирижерлік өнердің туу, қалыптасу, даму белестері сөз болып, ғылыми тұрғыдан жинақталған. Кітаптың соңғы тарауына бір симфониялық шығарманың авторлық трактовкасын талдап көрсеткенде тіпті дұрыс болар еді. Теория керек, бірақ дирижердің авторлық тәжірибесінің де маңызы аса зор екенін ұмытпалық.
Зерттеуші Мүсілім Әмзе кітабымен танысқаннан соң туған кейбір ой-ұсыныстарымыз осы еді.
Тынысбек ҚОҢЫРАТБАЙ,
Филология ғылымының докторы, профессор
Жылдам ақпарат алу үшін Facebook, Instagram желілері мен Telegram каналымызға жазылыңыз!