Кейінгі жылдары климаттық өзгеріс, әсіресе ұзаққа созылған қуаңшылық салдарынан оңтүстік өңірлерде шегіртке саны айтарлықтай көбейді. Мұндай жағдай алдымен егіс алқаптарына зиян келтіріп, шаруаларды шығынға батыруда. Мамандар зиянкестермен күрестің жаңа әдісін іздеу керек десе, шаруалар дезинфекцияны кешенді жүргізуді сұрап отыр.
Шаруаны алаңдатқан мәселе
Қызылордалық кәсіпкер Файзолла Қайруллаевтың егіс алқабы 10 жылдан астам шегірткеден зардап шегуде. Ол – жыл сайын республикалық және жергілікті БАҚ-та зиянкестермен күресті дамытуды насихаттап жүрген шаруалардың бірі.
– Бізде 1400 гектар жер бар. Жылда соның бәрін үйірлі шегіртке отап өтеді. Көбіне Қостанай жақтан келеді. Құжынаған шегірткеге қарапайым шаруаның еш қарсы амалы жоқ. Қолмен у шашқанымызбен одан келетін пайда аз. Оның үстіне шегірткенің көлемін болжап білмегесін қанша көлемге у себілетіні де белгісіз. Мысалы, өткен жылы мемлекет тарапынан дезинфекцияға бөлінген у жетпей қалды, – дейді Файзолла Қайруллаев.
Шаруаның айтуынша, алдымен өңірде қандай үйірлі шегіртке жүргенін анықтау керек. Себебі әр зиянкестің түріне қарай себілетін қарсы дәрілер әртүрлі.
– Өткен жылы егіс науқанының алғашқы кезеңінде сепкен удан еш әсер болмады. Кейін қосымша өзге дәріні араластырып сепкен уақытта ғана азайды. Сол аралықта өзім тұратын Арал ауданының барлық өңіріндегі алқаптарда шегіртке қаптады. Тек Жіңішкеқұм ауылының аумағында ғана ең аз шығын болған секілді. Егіні бар кәсіпкерлер алдымен шегірткенің түріне қарай шара қолданса деп ойлаймыз, – деді кәсіпкер.
Шаруаларды шаш-етектен шығынға батырып отырған қандай зиянкес? Қазақстанда шегірткенің 270-тен астам түрі тіршілік етеді, олардың шамамен 25-30-ы ауыл шаруашылығы дақылдарына үлкен зиян келтіре алатын зиянкестер қатарына жатады. Соның ішінде ең үлкен қатер төндіретіндері – үйірлі шегірткелер, нақтырақ айтсақ, үш түрі: итальян шегірткесі, азиялық көшпелі және марокко шегірткесі.
БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (FAO) мәліметінше, өткен жылы жазда марокко шегірткесі Орталық Азияның барлық еліне қауіп төндірген. Ал итальян шегірткесіне қатысты жағдай аймақ елдерінің көпшілігінде күрделі. Азиялық көшпелі шегіртке ел аумағында тіршілік циклі мен өсіп-өнуі әлі де жалғасып жатыр.
Шегіртке неге көбейді?
Эколог-сарапшы, ғалым Қанат Ахметов шегірткенің көбеюіне бірнеше себеп барын айтады. Бастысы, климат өзгерісі екен.
– Шегіртке қалташа жұмыртқаласын топыраққа салып кетеді. Сол топырақтағы жұмыртқаларға көктемде қар суы, жазда жауын тимесе, жұмыртқадағы шегірткелер тірі қалып, шығып кетеді. Яғни, климаттың өзгеруі салдарынан қыста қар аз түссе, жазда жауын-шашын аз болса, шегіртке көбейеді деген сөз, – дейді ғалым.
Оның пайымдауынша, қуаңшылықтың екі-үш жыл қатарынан созылуы шегірткелердің жұмыртқаларының сол күйі сақталуына әсер етеді. Сондай-ақ климат әсерінен күннің күрт жылуы топырақ температурасын көтеріп, зиянкестерге жайлы орта қалыптастыруда. Шегірткенің жұмыртқаларына жайлы орта болса, одан дернәсілдер пайда болады. Олар ұша алмайды, ересек шегірткеге айналғанша жаяу жүреді. Бірақ тез тарала алмағанымымен, көбеюге қауқарлы және кейін қанат біткенде үйірлі шегірткеге қосыла алады. Дернәсілдер алдына кездескен өсімдіктің бәрін жеп кетеді. Енді шығып келе жатқан дәнді дақылдардың жапырақтарына дейін құртады, дақылдарды толық жояды.
Жалпы шегірткенің көбеюі климаттық өзгерісті одан әрі ушықтырмақ. Себебі жолындағы өсімдікті жайпаған зиянкестердің соңында тек құрғақ жер қалады. Ол кейін топырақтың эрозиясына әкеледі екен.
– Топырақ эрозиясы күшейді дегенше құмды боран белең алады дей беріңіз. Салдарынан ауа райы құбылып, экологиялық зардап күшеюі ықтимал. Оның үстіне боран тұзды аймақтардағы тұздарды ұшырса, одан әрі зардабын тартамыз. Қазіргі жаһандық климаттың өзгеріс жағдайында кез келген әсер етуші факторға мұқият болған жөн, – дейді эколог Қанат Ахметов.
Шегірткемен күрес тәсілдері тиімді ме?
Шегірткенің таралу аумағы 2022 жылдан бастап ұлғайып, 2024 жылы ең жоғары деңгейге жеткен болатын. Тек өткен жылы жағдай қалыпқа келе бастады. Биыл үкімет шегірткеге қарсы 2,2 млн гектар жерді өңдеуді жоспарлап отыр.
Осы орайда «шегірткемен күрес қалай жүреді?» деген сұрақ туындайтыны анық. Қазір көбіне шегіртке қарсы екі түрлі у қолданылады. Бірі – биологиялық, екіншісі – химиялық. Қос амалдың тиімділігі мен зиянына қатысты ғалымдардың көзқарасы әрқилы.
Мысалы, ғалым Қанат Ахметов химиялық пестицидтерді қолдану кезінде абай болу керек деп санайды. Өйткені бұл у бунақденелі жәндіктердің бәріне әсер етеді. Дезинфекциялаудың кезінде экожүйені сақтауға көмектесетін қоңыз, көбелек, аралар да қырылуы мүмкін әрі жәндіктердің қоректену тізбегі бұзылады.
Сол себепті дезинфекция кезінде тек шегірткелерді тежейтін биологиялық әдіс жақсы.
– Биологиялық пестицид ең тиімді деп айтар едім. Өйткені ол тек турақанаттыларға (шегірткелерге -ред.) ғана әсер етеді, өзге жәндіктерге келтіретін зияны аз. Мұны түсіну үшін биологиялық пестицидтерді әзірлеу технологиясын қарау маңызды. Бүгінде мұндай уларды саңырауқұлақшалардан немесе бактериялардан жасайды. Мысалы, ғалымдар ауырған шегірткенің үстінен ауру туғызған саңырауқұлақшаларды немесе бактерияларды алады, кейін алынған биоматериалдар жасанды жолмен көбейтіліп, оны пестицидке айналдырады. Айтып өткеніміздей, көбіне мұндай тәсілмен әзірленген у тек турақанаттыларға ғана әсер етеді. Бастысы, шегірткелердің шоғырланған жерін, олардың түрін, маусым жайын ескеру керек, – деді ол.
Қазір әлемде шегірткелерді 100 пайыз жоятын пестицидтер бар, соларды импорттау керек. Сонымен қатар шегірткемен күресте халықтық әдістер де кең қолданылып келеді.
– Әкем 45 жыл агроном болып қызмет істеді. Әкемнің жанынан қалмай, шегірткемен күресін бақылап өстім. Кеңес кезеңінде егін көп салынды, Павлодар облысы да қалыс қалмады. Сонда байқағаным, шегірткелердің дернәсіл кезінде, әлі қанаттанбаған шағында шегіртке жүретін жолдарға ұзын ор қазатындық. Кейін ол орға от қойып, түскен шегірткелерден құтылып отырдық. Бұл – халықтық әдіс. Қазір де осы тәсілді қолдануға болады, – дейді Қанат Ахметов.
Қазір егін науқаны қызып тұр. Жер-жерде шегірткелердің ошақтары анықталып, химиялық және биологиялық өңдеу жұмысы қарқын алуда. Мысалы, Алматы облысында – 1,8 млн гектар, Жетісу облысында – 133,4 мың, Атырау облысында – 114 мың гектар, Батыс Қазақстан облысында – 455 мың гектар жер өңделмек. Ал жыл сайын шегірткеден ең көп зардап шегетін өңір – Қызылорда облысында да жұмыс қарқынды. Мұнда биыл зиялық шегірткеге қарсы 33 350 гектар, италиялық прусқа қарсы 31 830 гектар, саяқ шегірткеге қарсы 55 540 гектар жер өңделеді.
Оған қоса Өзбекстан, Ресей, Қытай секілді шекаралас елдермен шекаралас аумақтарда шегірткелердің көшуін бақылау бойынша бірлескен мониторинг және зерттеу жұмыстары жүргілетін болды. Әсіресе Ресей және Өзбекстанмен шекаралас аймақтарда «буферлік зоналар» құрылмақ.
Жаңа технология жолы
Мамандар шегірткелердің тұрағын, түрін зерттеуге ерекше көңіл бөлу қажет деп санайды. Ұшқышсыз аппараттар адам мен техника бара алмайтын қиын жерлерді, яғни қалың қамыс, таулы аймақты суретке түсіріп, зиянкестердің тығыздығын анықтайды. Сонымен қатар дрондар ультратөмен көлемді бүрку (УНВ) арқылы химиялық препараттарды өте дәл сеуіп, пестицид шығынын 30-50%-ға дейін үнемдеуге мүмкіндік беруі ықтимал.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің ақпаратына сүйенсек, бүгінде зиянкестерге қарсы күрес маусымына дайындық аясында ұшқышсыз ұшу аппараттары паркін әзірлеу жұмыстары толық аяқталған.
Соңғы жылдары ауыл шаруашылығы алқаптарына мониторинг жүргізетін «Фитосанитариялық қауіпсіздік және болжамдар әдістемелік орталығының» техникалық паркі айтарлықтай кеңейді. Мәселен, былтыр орталық 2024 жылдың соңында сатып алынған 7 дронды пайдаланса, 2025 жылдың желтоқсанында қосымша 50 құрылғы сатып алған.
Осылайша, қадағалау барысында 57 ұшқышсыз ұшу аппаратын пайдалану маусымға дайындық деңгейін айтарлықтай арттырып, фитосанитариялық қауіптерге тиімді әрі жедел әрекет етуге жол ашпақ.
Думан КЕҢШІЛІК
Жылдам ақпарат алу үшін Facebook, Instagram желілері мен Telegram каналымызға жазылыңыз!